Archive for Czerwiec, 2012

Interpretacja wyników badania izotopowego

Badanie izotopowe jest badaniem dodatkowymi samo w so­bie nie może być podstawą rozpoznania określonej jednostki chorobo­wej. Interpretacja jego wyniku jest dokonywana na podstawie po­przednio przeprowadzonych badań klinicznych i w niektórych przypadkach potwierdza to rozpoznanie.

Badania izotopowe nie są agresywne, mogą więc być wykonywane jako testy przeglądowe. W wielu przypadkach ich wyniki wyznaczają kierunek dalszego postępowania diagnostycznego. Na przykład stwier­dzenie wysokiego gromadzenia jodu w tarczycy jest wskazaniem do wykonania oznaczeń hormonów tarczycy, stwierdzenie nieprawidło­wości w gromadzeniu związków promieniotwórczych w mózgu może stanowić wskazanie do wykonania arteriografii mózgowej, a stwier­dzenie ognisk obniżonego gromadzenia izotopu w płucach umożliwia określenie przyczyny, która doprowadziła do powstania ognisk nie­dokrwienia.

Wskazania i przeciwwskazania do wykonywania badań izotopowych

Badania izotopowe nie obciążają badanego, dlatego zakres ich wskazań jest bardzo szeroki i zależy od możliwości danego ośrod­ka oraz asortymentu izotopów i posiadanej aparatury. Przygotowanie chorego do badania jest dość proste.

Dawka promieniowania, którą otrzymuje badany, jest nie­wielka i stanowi, z małymi wyjątkami, zaledwie 5-10% dawki otrzy­manej w czasie badań rentgenowskich. Napromieniowane zostają głównie określone narządy, ponieważ podawane izotopy gromadzą się w nich wybiórczo. Stosowane izotopy są krótko żyjące, co zmniejsza ryzyko związane z promieniowaniem jonizującym. Około 80% stosowa­nych substancji promieniotwórczych to izotopy o okresie półrozpadu nie przekraczającym 6 godz. Dominuje tendencja do wykonywania testów pozaustrojowych, które eliminują napromieniowanie organizmu.

Jedynym przeciwwskazaniem do stosowania izotopów pro­mieniotwórczych jest ciąża i okres laktacji, jeśli chora karmi dziecko piersią. Wskazania do badań izotopowych u dzieci i młodzieży są ogra­niczone, aby zmniejszyć do minimum ekspozycję na promieniowanie w okresie, kiedy organizm jest szczególnie podatny na jego wpływ.

Medycyna nuklearna

Medycyna nuklearna zajmuje się zastosowaniami izotopów promieniotwórczych w diagnostyce (rozpoznawaniu) i terapii (lecze­niu) chorób oraz w badaniach naukowych. Zastosowanie lecz­nicze sprowadza się w zasadzie tylko do leczenia nadczynności i ra­ka tarczycy. Zastosowania diagnostyczne i badawcze są wielostronne.

  • Zastosowanie diagnostyczne

Zastosowanie diagnostyczne izotopów promieniotwór­czych polega na wprowadzeniu substancji promieniotwórczej do tka­nek i narządów organizmu, a następnie na rejestracji promieniowania za pomocą detektorów umieszczonych poza badanym obiektem. Nagromadzenie substancji promieniotwórczej w tkance lub narządzie oraz jej rozkład pozwalają na wnioski diagnostyczne.

Obecnie stosuje się ok. 200 różnych związków znakowanych izotopa­mi promieniotwórczymi, które dobiera się w zależności od tego, jaki narząd stanowi przedmiot badania i jakich oczekuje się informacji. Najczęściej stosowane izotopy promieniotwórcze przedstawia tabela. Izotopy te, wbudowane w różne związki chemiczne, są wprowadzane do organizmu. Dane dotyczące ilościowego gromadzenia i rozmieszcze­nia izotopu w badanych narządach uzyskuje się przez zastosowanie odpowiednich układów pomiarowych.

  • Aparatura diagnostyczna

Licznik scyntylacyjny jest podstawowym urządzeniem stosowa­nym w diagnostyce izotopowej. Wykorzystuje się w nim zjawisko fotoelektryczne polegające na tym, że kwant promieniowania padający na kryształ jodku sodu powoduje emisję kwantu światła widzialnego. Kwant światła widzialnego powoduje emisję elektronów z kryształu, których liczba zwiększa się w układzie fotopowielacza. Prowadzi to do powstania impulsów elektrycznych, które są rejestrowane przez ukła­dy przeliczające. Ich liczba jest proporcjonalna do liczby kwantów promieniowania padających na kryształ, a pochodzących z badanego obiektu. Opisane zjawisko stanowi podstawową zasadę działania znacznej większości urządzeń pomiarowych stosowanych w klinicznej diagnostyce izotopowej.

W skład zestawu jednokanałowego systemu pomia­rowego wchodzą: licznik scyntylacyjny, urządzenie przeliczające, urządzenie rejestrujące. System ten służy do pomiaru promieniowania w polu widzenia detektora, a w efekcie do określenia ilościowego po­ziomu substancji promieniotwórczej w badanym narządzie. Zastosowa­nie kilku systemów jednokanałowych daje możliwość jednoczasowego badania gromadzenia izotopu w różnych okolicach ciała. Zestawy ta­kie stosuje się w badaniach tarczycy, nerek oraz do określania prze­pływu włośniczkowego.

Scyntygraf (skener) jest urządzeniem wykazującym rozmieszcze­nie izotopu promieniotwórczego w narządzie. Scyntylacyjny detektor promieniowania przesuwa się nad badanym obiektem, rejestrując pro­mieniowanie w jego polu widzenia. Rozkład substancji promieniotwór­czej jest rejestrowany na papierze lub filmie w postaci „mapy” narzą­du.

Gammakamera składa się z ruchomego detektora promieniowa­nia, o dużej średnicy (30 – 40 cm), co daje możność równoczesnego ba­dania rozmieszczenia izotopu w dużych obszarach ciała (płuca, jama brzuszna, czaszka). Ten typ urządzenia zwykle współpracuje z syste­mem komputerowym. Uzyskane wyniki służą badaniom dynamicznym, wykreślaniu krzywej stężenia izotopu w funkcji czasu oraz matema­tycznej analizie uzyskanych danych. Gammakamera znalazła zastoso­wanie przy badaniu dynamiki krążenia (rzut skurczowy, pojemność minutowa), w badaniach czynności nerek, przepływu mózgowego itp.

Liczniki studzienkowe służą do pomiarów substancji promienio­twórczych zawartych w płynach ustrojowych. W tych urządzeniach mierzy się promieniowanie substancji przez wprowadzenie jej do kryształu scyntylacyjnego o specjalnym kształcie (stąd nazwa) lub przez mieszanie substancji z ciekłym scyntylatorem. Urządzenia te stosuje się do oznaczeń poziomu hormonów znakowanych substancja­mi promieniotwórczymi oraz innych biologicznych związków chemicz­nych.

Magnetyczny rezonans (MR)

Technika magnetycznego rezonansu, w skrócie MR, polega na po­miarach stanu energetycznego jąder niektórych atomów, głównie wo­doru, umieszczonych w silnym polu magnetycznym, na które oddziału­je pole elektromagnetyczne o określonej częstotliwości. Jądra ato­mów o nieparzystej liczbie protonów mają charakterystycz­ny moment magnetyczny. Oznacza to, że w polu magnetycz­nym zachowują się jak małe magnesy, orientując swoje bieguny wzdłuż linii pola. Kierunki momentu magnetycznego mogą ulegać zmianie pod wpływem fal radiowych o określonej częstotliwości. Pow­rót atomów do stanu podstawowego po wygaśnięciu bodźca łączy się z wypromieniowaniem pewnej dawki energii.

Budowa fizykochemiczna tkanek wpływa na stałą czasową (T1), z jaką jądra wodoru ustawiają się w polu magnetycznym, oraz na stałą czasową (T2), z jaką wygasa stan wzbudzenia atomów. Pra­widłowe tkanki organizmu i procesy patologiczne (guzy, nacieki) cechuje różny rozkład gęstości protonów wodoru oraz różny rozkład przestrzenny wymienionych stałych czasowych (czasów re­laksacji T1 i T2).

Zestaw obrazujący MR składa się z następujących zasadni­czych elementów: cewek wytwarzających gradientowo pole magnetycz­ne, nadajnika i odbiornika fal o częstotliwości radiowej, układów elektronicznych wytwarzających, wzmacniających, przenoszących i zapisujących promieniowanie elektromagnetyczne, oraz układów gro­madzenia, przetwarzania i przedstawiania danych.

Metoda MR ma wiele zalet. Jest bezpieczna, dobrze znoszą ją cho­rzy, podobnie jak ultrasonografię, nie naraża ich na szkodliwy wpływ promieniowania jonizującego. Pozwala przedstawić przekroje ciała ludzkiego w dowolnej płaszczyźnie, a jej zdolność rozdzielcza kontra­stowa i przestrzenna przewyższa możliwość innych dotychczas stoso­wanych technik wizualizacji narządów. MR znajduje szczególne zasto­sowanie w badaniach mózgu i rdzenia kręgowego, w uwidacznianiu serca i układu krążenia, narządów jamy brzusznej i przestrzeni za- otrzewnowej, a także w badaniach stawów.

Możliwości MR w rozpoznawaniu chorób są bardzo duże. Spektro­skopia wybranych fragmentów wnętrza ciała ludzkiego pozwala na ok­reślenie rozkładu w organizmie substancji biochemicznych, co może przyczynić się do wcześniejszego i bardziej precyzyjnego rozpoznania stanów chorobowych. Powszechnie uważa się, że technika MR może zrewolucjonizować diagnostykę medyczną.

Tomografia komputerowa

W odróżnieniu od klasycznej radiografii, w której podstawowymi elementami są: lampa rentgenowska — badany obiekt — błona radio­graficzna, w tomografii komputerowej osłabienie wiązki pro­mieniowania rentgenowskiego po przejściu przez ciało osoby badanej rejestruje detektor. Lampa emitująca promieniowanie X porusza się ruchem okrężnym wokół długiej osi ciała ludzkiego, a zmiany natęże­nia promieniowania w określonej warstwie ciała rejestrowane są przez detektory rozmieszczone na łuku, po przeciwnej stronie badane­go w stosunku do źródła promieniowania. Uzyskane wartości pomiaro­we zostają następnie elektronicznie przetworzone i zrekonstruowane w formie obrazu za pomocą cyfrowej techniki obliczeniowej. Obraz na błonie rentgenowskiej uzyskuje się przez przypisanie każdej wartości cyfrowej odpowiedniego zaczernienia.

Zestaw do tomografii komputerowej składa się z: transformatora generującego wysokie napięcie, lampy rentgenowskiej i detektorów umieszczonych razem na specjalnej ramie, stołu do bada­nia, komputera, systemów pamięciowych, konsoli umożliwiającej ste­rowanie i kontrolowanie przebiegu badania oraz kamery wieloformatowej służącej do rejestracji obrazów na błonie światłoczułej.

Badanie nie wymaga przygotowania. Ponieważ jednak często przed badaniem chorym wstrzykuje się dożylnie środek cieniu­jący, który wywołuje skłonności do wymiotów, zaleca się nieprzyjmowanie pokarmów w ciągu 8 godz. przed zgłoszeniem się do pracowni tomografii komputerowej.

Środki cieniujące

Stosowanie środków cieniujących (kontrastowych) w celu uwidocz­nienia struktur niewidocznych na zwykłych zdjęciach przeglądowych jest w rentgenodiagnostyce narządów wewnętrznych stosunkowo pow­szechne. Największą grupę środków kontrastowych stanowią organicz­ne związki jodu rozpuszczalne w wodzie, wydzielane z organizmu przez nerki lub wątrobę. Po dożylnym lub dotętniczym podaniu mogą one być przyczyną reakcji niepożądanych, takich jak uczucie ciepła, suchości w jamie ustnej, swędzenie skóry, nudności i wymioty. Ciężkie odczyny w postaci nagłego obniżenia ciśnienia tętnicze­go występują wyjątkowo rzadko. Wśród czynników sprzyjających wystąpieniu powikłań wymienia się osobniczą skłonność do reakcji uczuleniowych. O uczuleniu chorego na różne substancje lekarz powinien być powiadomiony przed rozpoczęciem badania.

Najczęstsze badania radiologiczne

Przygotowania do badania. W zależności od rodzaju badania pro­ces przygotowania może trwać nawet kilka dni. Częściej jednak chory zgłasza się bez specjalnego przygotowania do pracowni radiologicznej, gdzie lekarz i/lub technik elektroradiologii zapoznają się z treścią skierowania i zadają choremu przed rozpoczęciem badania pytania uzupełniające. Chcą w ten sposób ustalić miejsce i charakter dolegli­wości oraz czas i okoliczności ich powstawania. Zawsze należy mieć ze sobą wyniki badań poprzednich. Przed niektóry­mi badaniami chorzy otrzymują dożylnie lub doustnie środek cieniują­cy. Badaną okolicę ciała należy obnażyć.

Badanie kości. Zdjęcia szkieletu: czaszki, kręgosłupa, kończyn oraz zębów należą do najczęściej wykonywanych w pracowniach ra­diologicznych. Rutynowo wykonuje się zdjęcia kostne w dwu prosto­padłych do siebie płaszczyznach: przednio-tylnej i bocznej. Stosunko­wo często dla celów porównawczych istnieje konieczność uwidocznie­nia analogicznych odcinków szkieletu strony przeciwnej. Badanie nie wymaga specjalnego przygotowania. Jedynie przed badaniem kręgo­słupa lędźwiowego u osób ze skłonnością do gromadzenia się gazów w jelitach (wzdęcia) zaleca się dietę łatwo strawną (czerstwe pieczy­wo, ser, miód, białe mięso, gorzka herbata, bulion, galaretki owocowe) i/lub lewatywę czyszczącą z 2 l letniej wody.

Badanie narządów klatki piersiowej. Polega ono na wykonaniu zdjęcia klatki piersiowej, w głębokim wdechu, w rzucie tylno-przednim. Jeśli badanie ma na celu ocenę sylwetki serca, wykonuje się zdjęcie w dwu projektach: tylno-przedniej i bocznej, po doustnym podaniu niewielkiej ilości środka cieniującego — kontrastu, tj. zawie­siny siarczanu baru (białe „mleczko”), w celu uwidocznienia przełyku, który sąsiaduje z tylną powierzchnią serca. W szczególnych przypad­kach wykonuje się zdjęcie narządów klatki piersiowej w fazie głębo­kiego wdechu i wydechu.

Badania przewodu pokarmowego. Zwykłe przeglądowe zdjęcia rentgenowskie nie uwidaczniają przewodu pokarmowego. Światło przełyku, żołądka i jelita cienkiego staje się widoczne dopiero po doustnym, a światło jelita grubego po doodbytniczym podaniu środ­ka cieniującego (kontrastu), tj. stabilizowanej zawiesiny siar­czanu baru. W czasie badania, które prowadzi lekarz, wykonuje się prześwietlenie i serię zdjęć w różnych ułożeniach ciała.

Badanie jelita cienkiego. Środek cieniujący podaje się doustnie lub przez sondę, którą wprowadza się przez nos tak, aby jej szczyt znajdował się w końcowej części dwunastnicy. U niektórych chorych czynność przewodu pokarmowego pobudza się środkami far­makologicznymi, które podaje się domięśniowo lub dożylnie.

Badanie żołądka. Chory zgłasza się do pracowni radiologicz­nej na czczo, tzn. minimum w 10 godz. od wstrzymania się od picia i jedzenia.

Badanie jelita grubego. Najtrudniej jest odpowiednio przy­gotować chorego do badania jelita grubego. Warunkiem prawidłowe­go badania jest opróżnienie jelita grubego z mas kałowych, w celu umożliwienia oceny stanu anatomicznego ściany jelita. W większości przypadków dobre rezultaty zapewnia następujące postępowanie:

  • Dwa dni przed badaniem:
  1. kolacja — galaretka owocowa lub jabłko pieczone (gotowane) bez cukru, jedna lub dwie szklanki mleka,
  2. godz. 2000 — tabletka a 10 mg bisakodylu, dwie szklanki wody.
  • Dzień przed badaniem:
  1. śniadanie: jajko na miękko, kawałek czerstwej bułki, szklanka mleka,
  2. godz. 800 — tabletka a 10 mg bisakodylu, dwie szklanki wody,
  3. obiad – filiżanka bulionu, galaretka owocowa lub jabłko pieczone (gotowane) bez cukru, szklanka wody,
  4. kolacja — galaretka owocowa lub jabłko pieczone (gotowane) bez cukru, dwie szklanki wody, godz. 2000 — lewatywa czyszcząca z 2 l letniej wody.

Następnego dnia rano chory zgłasza się do badania na czczo.

Badanie pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych. Badanie ra­diologiczne wykonuje się po pośrednim lub bezpośrednim wypełnieniu pęcherzyka i dróg żółciowych środkiem cieniującym. Do powszechnie wykonywanych metod pośrednich należy cholecystografia i cholecystocholangiografia.

Cholecystografia uwidacznia pęcherzyk żółciowy po doust­nym podaniu odpowiedniego środka cieniującego. Cholecystocholangiografia umożliwia uwidocznienie zarówno pęcherzyka żółciowego, jak i dróg żółciowych po dożylnym wstrzyknięciu hepato-tropowego środka cieniującego. Cząsteczki środka cieniującego wych­wytywane są przez komórki wątroby, a następnie wydzielane wraz z żółcią. Zdjęcia prawego podżebrza w pozycji leżącej i stojącej wykonuje się w odpowiednich odstępach czasu. W fazie wypełnienia pęcherzy­ka żółciowego, w celu sprawdzenia jego zdolności do skurczu, podaje się choremu śniadanie prowokacyjne. Zwykle składa się ono z bułki z masłem oraz jaj na twardo lub czekolady.

Przygotowanie chorego do badania ma na celu:

  1. opróżnienie pęcherzyka żółciowego z zalegającej żółci,
  2. opróżnienie jelita grubego z mas kałowych i gazów,
  3. wyłączenie bodźców, które wywołują skurcz pęcherzyka i przed­wczesne wydalanie żółci zawierającej środek cieniujący.

Przygotowanie do cholecystografii. W przeddzień badania w południe należy spożyć posiłek zawierający tłuszcze lub jaja (jajecznica, mięso wieprzowe). Wieczorem, na 12 — 16 godz. przed badaniem, przyjąć środek cieniujący, popijając tabletki niesłodzoną herbatą. Od tego momentu nie wolno nic jeść i nie nale­ży przyjmować żadnych leków aż do ukończenia badania. W celu op­różnienia jelita grubego wieczorem w przeddzień badania zaleca się le­watywę czyszczącą z 2 l letniej wody.

Przygotowanie do cholecystocholangiografii jest podobne jak do cholecystografii, z tym że nie przyjmuje się doustnie środka cieniującego. Chorzy po usunięciu pęcherzyka powinni zrezyg­nować z bogato tłuszczowego obiadu w przeddzień badania.

Badanie narządów układu moczowego. Zarysy nerek i złogi mo­czowe zawierające sole wapnia uwidacznia zwykłe przeglądowe zdję­cie jamy brzusznej. Kielichy i miedniczki nerkowe oraz moczowody i pęcherz moczowy uwidaczniają się po dożylnym podaniu środka cie­niującego wydalanego przez nerki, czyli po wykonaniu urografii. Zdjęcia wykonuje się w określonych odstępach czasu. Urografia umożliwia ocenę czynności wydalniczej nerek, rozpoznanie wad rozwojowych, zmian zapalnych, nowotworów, kamicy.

Badanie radiologiczne gruczołu piersiowego. Mammografia jest specjalnym badaniem radiologicznym, które umożliwia ocenę struktury anatomicznej gruczołu piersiowego, a zwłaszcza różnicowa­nie guzów łagodnych i złośliwych. Obraz, jaki otrzymuje się po przej­ściu promieni X przez uciśnięty i spłaszczony sutek, rejestrowany jest na błonie rentgenowskiej lub naładowanej elektrycznie płycie seleno­wej. W metodyce badań sutka dużą rolę odgrywają również: termografia, czyli rejestracja temperatury powierzchniowej, mammo­grafia kontrastowa, czyli galaktografia, tj. uwidocznie­nie światła przewodów mlecznych po wypełnieniu ich środkiem cieniu­jącym, oraz cystografia, czyli nakłucie i wypełnienie światła tor­bieli środkiem cieniującym.

Badania gruczołu piersiowego nie wymagają żadnego przygotowa­nia chorego.

Badania naczyniowe wykonywane są wyłącznie w zakładach lecz­nictwa zamkniętego. Polegają one na radiologicznym badaniu naczyń po wstrzyknięciu środka cieniującego i określane są ogólnie jako ba­dania angiograficzne. Badanie tętnic nosi nazwę arteriografii, żył — flebografii, jam serca – angiokardiografii.

Środek cieniujący wstrzykuje się z odpowiednią szybkością za po­mocą strzykawki automatycznej przez kaniulę igły umieszczoną w świetle naczynia lub przez cewnik. Odpowiednio ukształtowane cewni­ki, po nakłuciu tętnicy udowej lub pachowej, można wprowadzić pod kontrolą rentgenotelewizji do dowolnego obszaru naczyniowego. W zależności od miejsca wstrzyknięcia odróżnia się wiele rodzajów arteriografii: mózgową, piersiową, brzuszną, nerkową, tętnic wieńco­wych itp.

Cyfrowa angiografia subtrakcyjna (CAS) umożliwia uwidocznienie dużych tętnic, zwłaszcza aorty i jej pierwszorzędowych rozgałęzień oraz rozgałęzień tętnic szyjnych, po dożylnym podaniu środka cieniującego, bez potrzeby cewnikowania tętnicy głównej. Zasada CAS zbliżona jest do subtrakcji fotograficznej, z tym że obrazy przedstawione w postaci cyfr odzwierciedlających stopień osłabienia promieniowania X rejestrowane są w układach pamięciowych kompu­tera. W pierwszej fazie badania wykonuje się ekspozycję wstępną w celu uzyskania obrazu wzorcowego tła, które tworzą elementy kostne, tkanki miękkie i zbiorniki powietrza. Dalsze ekspozycje rejestrują po­szczególne fazy napływu podanego dożylnie środka cieniującego. Obrazy te podlegają subtrakcji (odejmowaniu) od tła. Wszystkie ele­menty anatomiczne obrazu z wyjątkiem naczyń zostają w ten sposób wyeliminowane w celu lepszego uwidocznienia tętnic. CAS umożliwia uwidocznienie naczyń przy stężeniu środka cieniującego wynoszącym 2-3%, podczas gdy w klasycznej angiografii wymagane jest stężenie preparatu cieniującego 35-45%.

Inne specjalistyczne badania radiologiczne z użyciem środków cieniujących. Przy użyciu środków cieniujących można uwidocznić światło tchawicy i oskrzeli (bronchografia), jamy stawowe (artrografia), jamę macicy i jajowody (histerosalpingografia) kanał kręgowy (mielografia), przewody ślinianek (sialografia), drogi łzowe (lakrimografia). Wskazania do wymienio­nych badań, rodzaj środka cieniującego oraz sposób jego podania w czasie wypełniania odpowiedniego narządu czy układu znacznie się różnią. Wspólną cechą jest natomiast to, że wykonywane są w pracow­niach radiologicznych przez lekarzy radiologów.

Rentgenodiagnostyka

Rentgenodiagnostyka jest odrębną specjalnością lekarską zajmującą się zastosowaniem promieniowania rentgenowskiego (pro­mieniowania X) do badań mających na celu rozpoznawanie chorób. Pod pojęciem „rozpoznawanie” należy rozumieć wykrywanie procesu patologicznego, jego umiejscowienie oraz określenie jego charakteru i stopnia zaawansowania. U ok. 50% chorych badanie radiologiczne pozwala ostatecznie ustalić rozpoznanie choroby, u dalszych 30% ma znaczenie pomocnicze, ponieważ wnosi wiele ważnych informacji, któ­re wykorzystywane są w procesie leczenia.

Metody radiologiczne znajdują szczególne zastosowanie w rozpozna­waniu: następstw urazów, choroby nowotworowej, chorób układów tra­wiennego, oddechowego i krążenia oraz zmian przeciążeniowych w układzie kostno-stawowym. Stanowią one podstawę działalności spe­cjalności zabiegowych: chirurgii ogólnej, kardiochirurgii, chirurgii naczyniowej, neurochirurgii, urologii i ortopedii, gdyż umożliwiają lub ułatwiają ustalenie wskazań do leczenia operacyjnego.

  • Promieniowanie rentgenowskie (X) i jego właściwości

Promieniowanie rentgenowskie jest promieniowaniem elektromag­netycznym. Jego źródłem są szybkie elektrony o energii większej niż 1000 eV, zahamowane nagle przy padaniu na przeszkodę materialną. Dochodzi wówczas do przemiany energetycznej, w czasie której 1% energii kinetycznej elektronów przekształca się w promieniowanie X, natomiast reszta, tj. ok. 99% zamienia się w ciepło.

Podstawę rentgenodiagnostyki stanowią następujące fizyczne właściowości promieni X:

  1. Zdolność do przenikania ciał nieprzezroczy­stych. Przenikliwość (twardość) promieniowania zależy od przyspie­szenia nadanego elektronom, co uwarunkowane jest różnicą potencja­łów między anodą i katodą lampy rentgenowskiej. Wzrost napięcia po­woduje powstanie promieni o większej energii i o krótszych falach, a tym samym o większej zdolności przenikania przez materię. W rentgenodiagnostyce stosuje się napięcie 25 — 125 kV.
  2. Zdolność do rozpraszania w tkankach. Zależy ona od gęstości elektronowej tkanek, którą cechuje liczba pierwiastków je budujących oraz gęstość i grubość warstwy. Promieniowanie jest więc pochłaniane przez różne tkanki i części ciała w sposób zróżnicowany. Najsilniej pochłaniają je elementy kostne, które skła­dają się z cięższych pierwiastków: z wapnia, magnezu i fosforu; słabiej – tkanki miękkie, w których przeważają lekkie pierwiastki: wodór, węgiel, tlen i azot; najniższy współczynnik pochłania­nia mają wypełnione powietrzem płuca.
  3. Zdolność do wywoływania luminescencji. Dzięki zjawisku temu niewidoczne promienie rentgenowskie przekształcają się w światło widzialne. Zjawisko to szczególne ma zastosowanie w rentgenoskopii, czyli w prześwietlaniu. Promienie padają wów­czas na ekran, którego główną częścią składową jest cienka warstwa substancji fluoryzującej, np. siarczku cynkowo-kadmowego.
  4. Oddziaływanie na emulsję błony fotograficznej. Zjawisko to jest wykorzystywane w radiografii, metodzie bada­nia rentgenowskiego, polegającej na wykonywaniu zdjęć badanych narządów.

Wiadomości ogólne

Mianem tym określa się różne metody obrazowania narzą­dów. Mimo że metody te posługują się różnymi technikami badawczy­mi i są obarczone różnym ryzykiem związanym z wykonywaniem za­biegu diagnostycznego, mogą być stosowane wymiennie. Wspólną ich cechą jest to, że posługują się skomplikowaną aparaturą diagnostycz­ną oraz że korzystają (zwłaszcza w ostatnich latach) z elektronicznych metod analizy obrazów.

Istnieje tendencja do tworzenia specjalnych ośrodków diagnostyki wizualizacyjnej, zarówno u nas w kraju, jak i na całym świecie. Dyna­miczny postęp w dziedzinie obrazowania narządów sprawił, że dzisiaj można już zlokalizować ognisko chorobowe o średnicy 2 — 3 mm, a obrazy narządów przedstawić z dokładnością zbliżoną do obrazów pub­likowanych w atlasach anatomicznych.

W zakres diagnostyki wizualizacyjnej wchodzą:

  1. rentgenodiagnostyka posługująca się promieniowaniem jonizującym – powoduje niepożądane napromieniowanie narządów i tkanek;
  2. me­dycyna nuklearna — również posługująca się substancjami pro­mieniotwórczymi, ale szeroko korzystająca z elektronicznej techniki obliczeniowej, przez co redukuje w znacznym stopniu ryzyko działania promieniowania na komórki organizmu;
  3. ultrasonografia, me­toda najmniej inwazyjna i szybko rozwijająca się w kraju i na całym świecie, wykorzystująca fale dźwiękowe i ich odbicia.

Medycyna nuklearna jest dyscypliną naukową dość kosztowną. Na jej koszty składa się cena izotopów promieniotwórczych lub związków znakowanych oraz cena skomplikowanej aparatury pomiarowej. Dla­tego szerszy rozwój tej dziedziny jest możliwy tylko w dużych ośrod­kach naukowych. Mniejsze ośrodki medyczne powinny korzystać raczej z mniej kosztownych metod wizualizacji (rentgenodiagnostyki, ul­trasonografii).

Zastosowanie rezonansu magnetycznego w dziale diagno­styki wizualizacyjnej zostało tylko zasygnalizowane przy omawianiu techniki rentgenodiagnostycznej. Wartość tej metody i jej bezpieczeń­stwo stanowi, jak dotąd, przedmiot dyskusji w gronie specjalistów.

Przygotowanie próbek do badania

Często od chorych przebywających w domu pobiera się próbki wyda­lin lub wydzielin do badania. Wynik badania zależy od prawidłowego ich przygotowania.

Przygotowanie próbki moczu do badania. Jeżeli lekarz nie da specjalnych zaleceń, do badania daje się próbkę z pierwszej porcji mo­czu oddanego po nocy. W tym celu przygotowuje się czysto umyte oraz kilkakrotnie spłukane pod bieżącą wodą naczynie (słoik, nocnik) i 100 ml butelkę. Po dokładnym podmyciu chory oddaje trochę moczu do ubikacji lub basenu, a resztę do przygotowanego naczynia. Mocz przelewa się do butelki zaopatrzonej w kartkę z imieniem i nazwi­skiem chorego i zanosi wraz ze zleceniem lekarza do badania.

Przygotowanie próbki kału do badania. Chory oddaje kał do czy­stego naczynia, z którego przekłada się go szpatułką lub łyżeczką wmontowaną w korek do specjalnej probówki. Probówkę należy na­pełnić tylko do połowy. Wraz ze zleceniem lekarza zanosi się ją do badania.

Badanie kału na krew utajoną. Do tego badania trzeba chorego przygotować, dając mu najpierw środek przeczyszczający, po czym przez 3 dni stosować dietę bezmięsną, bez wyciągów z mięs, bez jarzyn liściastych i takich leków, jak żelazo, brom, magnes, wapń.

Przygotowanie próbki plwociny. Chory musi odpluć plwocinę do probówki przyniesionej z laboratorium. Najlepiej jeśli to zrobi rano, przed myciem zębów. Należy zwrócić uwagę, aby była to plwocina, a nie ślina!