Archive for the ‘Farmakoterapia’ Category

Czynniki modyfikujące działanie leków

Stosowanie leków u chorych musi być ustalane indywidualnie, po­nieważ poszczególni chorzy bardzo różnią się od siebie właściwościami swojego organizmu. Reaktywność organizmu na leki zależy od nastę­pujących czynników: wieku chorego, jego płci, masy ciała, czynników genetycznych, rodzaju choroby, czynników środowiska, dawki leku, a u kobiet ponadto od ciąży.

Wiek chorego. Ponieważ działanie leków w organizmach młodych i rozwijających się różni się od działania w organizmach dojrzałych, wyodrębniono dział farmakologii zajmujący się tymi zagadnieniami i nazwano go farmokologią rozwojową. U noworodków i dzieci leki szybciej przechodzą przez bariery biologiczne, które są bardziej przepuszczalne niż u ludzi dorosłych. Bariera naczyniowo-mózgowa jest łatwo przepuszczalna dla leków, dlatego też szybko przechodzą one z krwi do mózgu. Procesy biotransformacji leków i ich wydalanie przebiegają słabiej, ponieważ enzymy wątrobowe i mecha­nizmy wydalnicze nerek są niedojrzałe. Z wymienionych powodów dzieci reagują silniej na działanie terapeutyczne leków oraz są bar­dziej podatne na ich działanie szkodliwe.

Ludzie starzy są również bardziej wrażliwi na lecznicze i szkodliwe działanie leków. Wchłanianie leków nie ulega większym zmianom, natomiast procesy eliminacji przebiegają znacznie wolniej, co sprzyja zatruciom. Dlatego u ludzi starych unika się stosowania le­ków bardzo silnie działających, toksycznych oraz podawania dużych dawek leków.

Płeć. Badania wykazały, że organizm kobiet jest bardziej wrażliwy na szkodliwość leków aniżeli mężczyzn. Jest to spowodowane tym, że hormon męski testosteron aktywuje enzymy mikrosomalne komórek wątroby, co przyspiesza biotransformację leków.

Czynniki genetyczne. Dział farmakologii zajmującej się wpływem czynników genetycznych na efekty działania leków nosi nazwę farmakogenetyki. Badania wykazały, że różnice w aktywności en­zymów metabolizujących poszczególne leki w wątrobie u różnych osób są uwarunkowane genetycznie, natomiast procesy wchłaniania leków — nie. Na przykład lek przeciwgorączkowy amidopiryna (piramidon) u jednych osób jest powoli metabolizowany i działa silniej oraz dłużej, u innych zaś działanie jego jest słabsze i krótsze, gdyż ulega on szyb­ciej biotransformacji. Mniej więcej połowa ludzi szybko metabolizuje często używany lek przeciwgruźliczy hydrazyd kwasu izonikotynowe­go, który zastosowany w dawkach leczniczych nie wywołuje na ogół działania szkodliwego. U niektórych ludzi po stosowaniu tego leku występują jednak objawy świadczące o zaburzeniu czynności nerwów obwodowych i czynności ośrodkowego układu nerwowego. Stwierdzo­no, że u tych osób hydrazyd jest powoli metabolizowany. Wystąpieniu tych powikłań można zapobiec stosując w czasie leczenia hydrazydem pirydoksynę, czyli witaminę B6.

Wrodzone niedobory ilości lub aktywności niektórych en­zymów nazywa się enzymopatiami. Często nie wywołują one do­strzegalnych zaburzeń czynności organizmu i ujawniają się dopiero po podaniu niektórych leków np. w postaci niedokrwistości, methemoglo- binemii lub innego objawu, niespotykanego u innych osób po stosowa­niu danego leku.

Masa ciała. Przeciętne dawki lecznicze danego leku są obliczone dla mężczyzny w wieku 24 lat, o masie ciała 70 kg. U ludzi otyłych le­ki rozpuszczalne w tłuszczach mogą działać słabiej, u osób z niedobo­rem masy ciała, wyniszczonych, mogą działać silniej i wywoływać częściej działania niepożądane. Korekcja dawek stosowanych przecięt­nie w takich przypadkach jest konieczna.

Ciąża. W okresie ciąży reaktywność organizmu kobiety na wiele le­ków zmienia się. Wymaga to indywidualnego dawkowania leków. Nie­które leki mogą uszkodzić płód, zaburzyć prawidłowy rozwój jego na­rządów, zwłaszcza w pierwszych trzech miesiącach ciąży. Dlatego też kobietom ciężarnym podaje się leki tylko wtedy, gdy są konieczne oraz gdy choroba stanowi dla ciężarnej i dla płodu znacznie większe niebezpieczeństwo niż ryzyko zastosowania leku.

Czynniki środowiska. Temperatura, ciśnienie atmosferyczne, ruch powietrza, stopień jonizacji zmieniają czynności fizjologiczne organiz­mu, mogą więc zmienić efekt działania leków. Palenie tytoniu osłabia działanie wielu leków, gdyż jego składniki przyspieszają biotransformację leków. Nikotyna zawarta w dymie papierosów znosi działanie niektórych leków, np. zmniejszających wydzielanie soku żołądkowego, rozszerzających naczynia krwionośne, antyarytmicznych, gdyż ma przeciwne do nich działanie. Zanieczyszczenia przemysłowe powietrza mogą również zmienić reaktywność organizmu na leki.

Choroba. Ponieważ stan czynnościowy organizmu wpływa na dzia­łanie leku, każda zmiana tego stanu spowodowana chorobą wywiera tym większy wpływ. Zmiany chorobowe żołądka i jelit zmieniają sto­pień wchłaniania się leku, a więc czas, po którym wystąpi stężenie le­ku we krwi wywierające działanie lecznicze. Niedobór białek w osoczu występujący w chorobach przebiegających z ich utratą (przewlekłe choroby nerek, wątroby) powoduje znacznie silniejsze działanie leczni­cze leków wiążących się z białkami osocza, a zarazem toksyczność tych leków. Uszkodzenie wątroby i nerek zmniejsza szybkość elimina­cji leków, zwiększając ich siłę i czas działania. Choroby układu krąże­nia zmniejszając przepływ krwi zaburzają dystrybucję leków do po­szczególnych narządów. W różnych stanach chorobowych występują zaburzenia stężenia jonów sodu, potasu, wapnia, magnezu regulują­cych podstawowe procesy komórkowe, zaburzenia kwasowości płynu pozakomórkowego, stężenia związków energetycznych. Zaburzenia te mogą zmienić reaktywność swoistych receptorów lekowych, wywołu­jąc zwiększenie lub zmniejszenie wrażliwości tych receptorów.

Dawkowanie leków jest indywidualne, ponieważ zależy od wielości genetycznie uwarunkowanych czynników zmieniających siłę działania leku oraz od dynamizmu przebiegu choroby. W celu dokład­niejszego określenia dawki optymalnej dla danego chorego, oblicza się ją na kg masy ciała lub na m2 powierzchni ciała. Ostatnio zaczęto dobierać dawkę w zależności od stężenia leku w osoczu po podaniu kilku dawek leczniczych.

Bezpieczeństwo danego leku określa wskaźnik leczni­czy. Jest to stosunek dawki wywołującej objawy zatrucia do dawki leczniczej.

Mechanizmy działania leków

Mechanizmy działania niektórych leków są bardzo proste i wynikają z określonych ich właściwości fizykochemicznych. Na przykład leki neutralizujące kwaśną treść żołądkową, stosowane w chorobie wrzo­dowej, łączą się z kwasem solnym żołądka, w wyniku czego powstają obojętne sole tego kwasu, co prowadzi do zmniejszenia kwasowości żołądka. Większość leków działa jednak w sposób bardziej złożony, po­przez swoiste składniki znajdujące się w błonach komórek lub w ich pobliżu, nazwane receptorami.

  • Teoria receptorowa mechanizmu działania leków

Większość leków wiąże się ze swoistymi strukturami chemicznymi znajdującymi się w błonie lub wnętrzu komórek, nazywanych receptorami. Dotychczas udało się tylko ogólnie określić ich właś­ciwości chemiczne i uzyskać je w stanie częściowo oczyszczonym. Wyizolowanie czystych chemicznie receptorów napotyka trudności techniczne, gdyż ulegają one rozkładowi w czasie wyosobniania. Wia­domo jednak, że są to związki wielocukrowo-wielopeptydowe, składa­jące się z wielu cząsteczek różnych cukrów i aminokwasów.

Koncepcję receptorów wprowadził w 1878 r. Langley, który zapropo­nował pojęcie substancji recepcyjnej wydzielanej przez nerwy i łączącej się z mięśniami prążkowanymi. Za pomocą tej hipote­zy tłumaczył antagonizm pomiędzy nikotyną a kurarą w ich działaniu na mięśnie. Ehrlich poszukując leków działających zabójczo na pier­wotniaki i krętki blade uważał, że muszą istnieć związki chemiczne, które łączą się wyłącznie z drobnoustrojami i je niszczą, nie narusza­jąc komórek zakażonego organizmu, podobnie do „kul magicznych”.

Teoria receptorowa tłumaczy mechanizm działania wielu leków i w stosunku do niektórych z nich jest dobrze udokumentowana faktami doświadczalnymi. Według tej teorii lek pobudzający receptor ma dwie cechy: powinowactwo oraz aktywność wewnętrzną. Powinowactwo jest to zdolność łączenia się leku w kompleks z recep­torem, który jest wyspecjalizowaną cząsteczką chemiczną komórki o odpowiednim kształcie geometrycznym i ułożeniu w przestrzeni. Aktywność wewnętrzna jest to zdolność pobudzenia przez lek receptora przez zapoczątkowanie łańcucha przemian chemicznych. Po­budzenie receptora może spowodować, w zależności od jego rodzaju, pobudzenie lub zahamowanie czynności komórki.

Leki mające obydwie ww. cechy, które pobudzają receptor, na­zywa się agonistami. Leki mające zdolność wiązania się z recep­torem, ale nie wykazujące aktywności wewnętrznej i nie mogące po­budzić receptora — blokują go. Leki te nazywane są antagonista­mi, a ten szczególny rodzaj antagonizmu nosi nazwę konku­rencyjnego.

Są dwa rodzaje tłumaczenia mechanizmu pobudzenia receptorów. Teoria „okupacyjna” zakłada, że receptor jest tak długo po­budzony, jak długo jest połączony z lekiem. Teoria dynamiczna tłumaczy, że pobudzenie receptora odbywa się tylko w pierwszym momencie połączenia leku i wyzwolenia aktywności wewnętrznej re­ceptora. Obydwie teorie nie zostały dotąd udowodnione.

Po prżyjęciu teorii receptorowej zaczęto poszuki­wać leków pobudzających lub blokujących odkryte receptory. Zsyntetyzowano m.in. leki pobudzające receptory adrenergiczne, które zastosowano w leczeniu wstrząsu, leki pobudzają­ce receptor adrenergiczny, które silnie rozszerzają oskrzela w napadzie dychawicy oskrzelowej, leki porażające receptory  — adrenergiczne stosowane w leczeniu choroby wieńcowej, choroby nadciśnieniowej i niemiarowościach sercowych. Leki blokujące receptor cholinergiczny typu M zmniejszają napięcie mię­śni gładkich, dzięki czemu znalazły zastosowanie w leczeniu stanów kolkowych, leczeniu choroby wrzodowej (zmniejszają wydzielanie so­ku żołądkowego). Leki blokujące receptor histaminowy H1 są stosowane w chorobach alergicznych, a leki blokujące receptor H2 w leczeniu choroby wrzodowej. Odkryto też receptory specy­ficzne w stosunku do substancji wytwarzanych naturalnie w organiz­mie, m.in. do wielu hormonów.

Stosunkowo niedawno odkryto w mózgu receptory, które wiążą się bardzo swoiście z morfiną i podobnie do niej działającymi lekami przeciwbólowymi. Nazwano je receptorami opioidowymi. Stwierdzono też, że łączenie się morfiny z tymi receptorami odbywa się za pośrednictwem związków znajdujących się w mózgu, zwanych enkefalinami. Trwają badania nad poszukiwaniem swoistych re­ceptorów dla wielu leków, których mechanizm działania pozostaje do­tąd nieznany.

Transport leków przez błony komórkowe

Błony komórkowe składają się z lipidów, nad którymi (od zewnątrz komórki) i pod którymi (od wnętrza komórki) przesuwają się cząstecz­ki białek, pomiędzy zaś cząsteczkami białek znajdują się kanaliki przechodzące z powierzchni błony do wnętrza komórki, wypełnione wodą. Błony te można więc porównać do sita, którego sieć stanowią li­pidy, a otwory — kanaliki. Błony poszczególnych komórek różnią się grubością, ilością i składem białek i lipidów oraz ilością i średnicą ka­nalików.

Istnieją następujące mechanizmy transportu leków: dyfuzja bierna, dyfuzja kanalikowa, transport przenośnikowy oraz pinocytoza.

Dyfuzja bierna. Jest to najczęstszy rodzaj transportu leków rozpu­szczalnych w tłuszczach. Po rozpuszczeniu się lek przenika do wnętrza komórki, naczynia krwionośnego lub limfatycznego z szybkością zależ­ną od różnicy stężeń leku po obu stronach błony. Przenikanie leku od­bywa się w kierunku od miejsca jego większego stężenia do miejsca, gdzie jego stężenie jest mniejsze.

Dyfuzja kanalikowa. Jest to przenikanie leku przez kanaliki znaj­dujące się w błonie. W ten sposób są transportowane leki rozpu­szczalne w wodzie, o małych cząsteczkach, które potrafią przesunąć się przez kanaliki. Łatwo dyfundują więc leki o masie cząsteczkowej do 150, trudniej te, które mają masę cząsteczkową do 400. Większe cząsteczki nie mogą być transportowane tą drogą.

Transport przenośnikowy. Niektóre błony mają specyficzne skład­niki, które wiążą się z lekiem w kompleks. Kompleks ten jest przenoszony do wnętrza komórki, gdzie ulega rozszczepieniu na lek i składnik przenoszący (przenośnik), który powraca na swoje miejsce w błonie. Transport przenośnikowy odbywa się wbrew różnicy stę­żeń leku po obu stronach błony („pod prąd”, „pod górę”), wymaga za­tem energii, która powstaje w komórce z rozkładu kwasu adenozyno- trójfosforowego. Transport przenośnikowy jest wybiórczy i dotyczy tyl­ko niektórych leków. Leki te podane równocześnie konkurują o ten sam przenośnik. Po wysyceniu, a więc po podaniu leku w ilości więk­szej niż ilość przenośników — transport przebiega ze stałą prędkością. Dalsze zwiększanie stężenia leku nie zwiększa jego transportu.

Drogą transportu przenośnikowego są dostarczane do komórek: glu­koza,aminokwasy, jod; niektóre leki są wydalane z komórek kanali­ków nerkowych do moczu, z komórek wątrobowych do żółci; inne leki są przenoszone do komórek układu pokarmowego lub przez barierę ło­żyskową albo barierę naczyniowo-mózgową.

Rodzajem transportu przenośnikowego jest dyfuzja ułatwiona, przebiegająca bez zużycia energii; działa ona w kierunku mniej­szego stężenia leku i dotyczy nielicznych leków.

Pinocytoza. Ta forma transportu leków jest najrzadsza i najmniej poznana. Polega ona na wnikaniu małych drobin leku w postaci wodniczki (kuleczki) do błony komórkowej, skąd są usuwane do wnętrza komórki.

Losy leków w organizmie

Warunkiem wystąpienia terapeutycznego efektu leku jest przedosta­nie się go do odpowiedniej tkanki lub narządu, np. do mięśni gładkich przewodu pokarmowego, wątroby, ścian naczyń krwionośnych, mózgu, miejsca zakażonego bakteriami lub do tkanki, w której toczy się pro­ces zapalny. Zanim to nastąpi, lek podany do organizmu jedną z wymienionych dróg musi przeniknąć przez szereg barier biologicznych, które stanowią błony komórkowe. Leki podane donaczyniowo znacznie szybciej zaczynają działać i prędzej osiągają w tkankach stężenie efektywne terapeutycznie, ponieważ nie muszą pokonywać barier tkankowych zanim dostaną się do krwi.

Los leków w organizmie, podanych doustnie, zostanie omówiony na przykładzie kwasu acetylosalicylowego, czyli polopi­ryny. Polopiryna jest lekiem najczęściej zażywanym – zajmu­je pierwsze miejsce w porównaniu z innymi lekami. Tę popularność za­wdzięcza działaniu przeciwbólowemu (bóle głowy, mięśni, sta­wów), przeciwzapalnemu i przeciwgorączkowemu. Aby to działanie wystąpiło, lek musi dotrzeć do mózgu (działanie przeciwgorączkowe i przeciwbólowe) i do tkanek zmienionych zapalnie (działanie przeciw­zapalne i zarazem przeciwbólowe).

Po zażyciu tabletka polopiryny trafia do żołądka, gdzie ulega rozpa­dowi. W żołądku pozostaje czynny składnik tabletki, tj. kwas acetylo­salicylowy, substancje pomocnicze ulegają wydaleniu. Po rozpuszcze­niu w żołądku kwas ten przenika przez ścianę żołądka do włosowa­tych naczyń krwionośnych i dostaje się do krwi. Kwasowość żołądka wpływa na wchłanianie leków.

Wchłanianie i transport leków. Leki wchłaniają się przez błony komórkowe wyłącznie w postaci niezjonizowanej. Kwas acetylosalicylowy jako słaby kwas w kwaśnym środowisku żołądka nie ulega rozpadowi na jony, pozostaje niezjonizowany. Stopień wchłaniania leku zależy zatem od kwasowości (pH), stałej jonizacji i stopnia rozpuszczalności w tłuszczach. Im lek łatwiej rozpuszcza się w tłuszczach, tym lepiej przenika przez błony biologiczne. Wymienione cechy fizykochemiczne są inne dla każdego leku i określają szybkość jego wchłaniania. Leki będące słabymi zasadami wchłaniają się w jeli­cie cienkim. Szybkość ich przenikania się do krwi zależy od szybkości perystaltyki (ruchów) żołądka, dzięki której przedostają się do jelit.

Lek znajdujący się we krwi zostaje z jej prądem przeniesiony do poszczególnych tkanek i narządów. W zależności od swych właści­wości fizykochemicznych, gromadzi się w poszczególnych tkankach w różnym stężeniu. Niektóre leki wiążą się silnie (90-95%) z białkami krwi, głównie albuminami, inne – słabiej, a jeszcze inne nie wiążą się zupełnie. Lek związany z białkami krwi nie wywie­ra działania biologicznego. Biologicznie czynny jest wyłącz­nie lek wolny, z niczym nie związany. Wiązanie się leków z biał­kami jest odwracalne. Leki wiążące się z białkami zaczynają działać dopiero po pewnym czasie od ich podania (od kilkudziesięciu minut do kilku godzin), który jest potrzebny do wysycenia białek i pojawie­nia się wolnej frakcji leku. Kwas acetylosalicylowy, czyli polopiryna, wiąże się w 50 — 80% z albuminami krwi.

Wolny kwas acetylosalicylowy dostaje się wraz z krwią do miejsc swego działania, czyli podwzgórza i tkanek zmienionych zapalnie i tam wywiera efekty farmakologiczne. Równocześnie dostaje się do wą­troby, gdzie w 90% ulega przekształceniu do innych związków, czyli biotransformacji.

Biotransformacja leków. Większość leków ulega biotransformacji głównie w wątrobie, w niewielkich ilościach w nerkach, płucach lub mózgu. Istnieją dwie fazy biotransformacji leków. W fazie pierwszej, niesyntetycznej, przebiegają procesy utlenia­nia, redukcji, hydrolizy, odszczepienia pewnych grup chemicznych. Prowadzą one do powstania czasem wielu związków jednego leku. Jed­ne z nich mogą być nieczynne biologicznie, inne mogą mieć słabsze, a jeszcze inne znacznie silniejsze działanie farmakologiczne niż lek bę­dący ich związkiem macierzystym.

Procesy fazy drugiej, syntetycznej, polegają na sprzęganiu leku lub jego produktów, powstałych w pierwszej fazie, ze związkami naturalnymi organizmu, najczęściej z kwasem glukoronowym lub siarkowym, rzadziej z kwasem octowym lub glicyną. Procesy fazy drugiej powodują zawsze powstanie związków nieczynnych biolo­gicznie, dobrze rozpuszczalnych w wodzie, które dzięki temu mogą być wydalone z ustroju. Polopiryna jest przekształcana do kwasu salicylomoczowego i kwasu gentyzynowego, które są sprzęgane z kwasem glukoronowym i wydalane z moczem. Tylko ok. 10% polopiryny wydala się z moczem w stanie nie zmienionym.

Procesy biotransformacji w wątrobie odbywają się pod wpływem licznych enzymów znajdujących się w organellach komórek tego na­rządu, zwanych mikrosomami. Szybkość biotransformacji tego samego leku u różnych ludzi może być bardzo różna, co zależy od różnic gene­tycznych aktywności enzymów. U jednego człowieka ten sam lek może działać silniej leczniczo, toksycznie i dłużej, u innego może wywierać słabe i krótkotrwałe efekty. U noworodków i małych dzieci procesy biotransformacji leków zachodzą wolniej, z powodu niewykształcenia się pełnej aktywności enzymatycznej. Podobnie dzieje się u starców na skutek stopniowego zmniejszania się, w miarę starzenia się, aktyw­ności enzymatycznej mikrosomów wątroby.

Wydalanie leków odbywa się głównie przez nerki z moczem. Tą drogą jest wydalana również polopiryna, przede wszystkim w postaci metabolitów. Rzadziej leki są wydalane przez wątrobę z żółcią, ze śli­ną, z potem, wydychanym powietrzem, mlekiem matki. Leki podawane kobiecie karmiącej wydalane z mlekiem mogą spowodować zatrucie noworodka.

Eliminacja leków. Procesy biotransformacji i wydalania leków na­zywane są eliminacją. Od szybkości eliminacji zależy czas trwa­nia działania leku. Polopiryna ulega powolnej eliminacji. Dlatego też w momencie podania kolejnej dawki, zazwyczaj po 6 —8 godz. od po­przedniej, pewna ilość leku pozostaje w organizmie i nakłada się na działanie następnej dawki. W czasie stosowania polopiryny następuje więc stopniowe gromadzenie się jej w organizmie. Zjawisko to nazy­wane jest kumulacją leku.

Drogi wprowadzenia leków do organizmu

Leki podawane do przewodu pokarmowego. Najwygodniejsze dla chorego jest zażywanie leków doustnie, przez połknięcie tab­letki, drażetki, kapsułki lub płynu. Niektóre tabletki są przeznaczone do ssania, a inne do wkładania pod język (lingwetki); w miarę ich roz­padania się substancja lecznicza szybko przenika do bogatej sieci na­czyń krwionośnych znajdującej się pod językiem. Drażetek i kapsułek nie należy rozgryzać, gdyż pokryte są otoczką ochraniającą przed od­czuwaniem przykrego smaku lub przed rozłożeniem się leku do związ­ków nieaktywnych w kwaśnym środowisku żołądka. Leki podane doustnie zaczynają działać później i wywierają słabsze efekty farmako­logiczne w porównaniu z lekami podanymi inną drogą.

Inną możliwością zastosowania leku jest podanie ich doodbyt­niczo w postaci czopków lub wlewów. Odbytnica jest silnie unaczyniona, dlatego leki podane doodbytniczo wchłaniają się szybko do krwi i działają silniej w porównaniu z podanymi doustnie. Niektóre leki podane do przewodu pokarmowego nie wchłaniają się z niego i działają miejscowo w żołądku (sole bizmutu, siemię lniane działające osłaniająco w chorobie wrzodowej), jelitach (leki ściągające, np. garb­niki stosowane w biegunkach, leki przeciwbakteryjne) lub odbytnicy (leki przeciwzapalne i znieczulające miejscowo stosowane w żylakach odbytu).

Leki podawane parenteralnie. Jeśli lek ma zadziałać szybko i wy­kazać silniejsze działanie ogólne lub też gdy nie wchłania się z prze­wodu pokarmowego albo jest w nim unieczynniany, podaje się go parenteralnie, tzn. podskórnie, domięśniowo, do­żylnie. Gdy ma zadziałać natychmiastowo i bardzo silnie, stosuje się go dotętniczo lub dosercowo. Wprowadzenie leku drogami odbywa się za pomocą wstrzyknięcia ze strzykawki przez igłę różnej grubości i długości, w zależności od rodzaju iniekcji. Poza tym leki można wstrzykiwać do stawów, jam ciała (opłucnej, worka osier­dziowego, otrzewnej), do płynu mózgowo-rdzeniowego. Te ostatnie dro­gi wprowadzania leków są stosowane wtedy, gdy leki słabo przenikają do wymienionych przestrzeni oraz do mózgu.

Punkt uchwytu działania leku

Punkt uchwytu działania leku jest to miejsce, a więc tkanka lub narząd, w których lek wywiera swoje działanie główne. Na przykład leki stosowane w „kolce wątrobowej” lub „kolce nerkowej” rozszerzają mięśnie gładkie dróg żółciowych albo moczowych i dzięki temu przerywają napad bólu. Kwas acetylosalicylowy (polopiryna) działa przeciwgorączkowo dlatego, że zmienia czynność neuronów re­gulujących ciepłotę ciała w części mózgu, zwanej podwzgórzem. Tak więc punkt uchwytu leków przeciwgorączkowych (np. polopiryny) znajduje się w mózgu. Punkt uchwytu leków znieczulających miejsco­wo znajduje się w zakończeniach czuciowych skóry, błon śluzowych, jam ciała (np. opłucnej, otrzewnej). Punkt uchwytu leków antyarytmicznych znajduje się w swoistych komórkach mięśnia sercowego zwanych układem przewodzącym. Leki te zmieniając czynność tych komórek mogą przywrócić normalny rytm serca, zmieniony chorobą.

Leki mogą wywierać swoje działanie dlatego, że ich punkt uchwytu znajduje się w ośrodkowym układzie nerwowym lub poza nim (na ob­wodzie), albo i tu, i tam. Stąd wyróżnia się działanie leków ośrodkowe, obwodowe lub mieszane.

Leki o działaniu ośrodkowym lub mieszanym mogą powodować sen­ność, upośledzenie wykonywania skomplikowanych czynności opar­tych na wyuczeniu się odruchów warunkowych (prowadzenie samo­chodu, obsługiwanie skomplikowanych maszyn, gra na instrumencie), zaburzenie myślenia, kojarzenia, pamięci.

Leki upośledzające sprawność psychofizyczną kierowców. Każ­dy kierowca wie, że nie wolno prowadzić samochodu po wypiciu alko­holu etylowego, gdyż upośledza on czynności umysłowe do tego stop­nia, że utrudnia sprawne kierowanie pojazdem. Działanie podobne wy­wierają wszystkie leki o działaniu ośrodkowym lub mieszanym, ponieważ wpływając na czynności mózgu upośledzają spraw­ność psychofizyczną kierowców. Tak działają silne leki przeciw­bólowe (morfina i leki o podobnym do niej działaniu), nadużywane obecnie często leki uspokajające o działaniu przeciwlękowym (Meprobamat, Elenium, Relanium), leki stosowane w zaburzeniach psychicznych (neuroleptyczne, przeciw- depresyjne), leki przeciwalergiczne, większość leków przeciwnadciśnieniowych, duże dawki leków przeciw­bólowych o działaniu przeciwzapalnym stosowane w bó­lach mięśniowo-stawowych, niektóre antybiotyki.

Insulina i doustne leki przeciwcukrzycowe mogą spowodować nie­oczekiwanie niedocukrzenie krwi, które silnie zaburza czynności móz­gu. Leki stosowane w chorobie wrzodowej zawierające atropinę lub związki o podobnym do niej działaniu upośledzają widzenie. Osoby przyjmujące tego rodzaju leki nie powinny obsługiwać maszyn samobieżnych.

Charakterystyka działania leków

Rozróżnia się cztery rodzaje działania leków:

  1. pobudzające – zwiększające czynność komórek, tkanek i na­rządów w granicach fizjologicznych,
  2. drażniące – zwiększające czynności ustrojowe poza granice fiz­jologiczne,
  3. hamujące – zmniejszające funkcje komórek, tkanek i narządów w granicach fizjologicznych,
  4. porażające – powodujące ustanie czynności komórek, tkanek i narządów.

Każdy lek wywiera działanie:

  • a) podstawowe, mające zasto­sowanie lecznicze,
  • uboczne, które w danej chorobie nie ma za­stosowania leczniczego,
  • niepożądane, wywołujące niekorzyst­ne skutki.

Po przekroczeniu dawek leczniczych lek wywiera działanie trujące. Duża dawka toksyczna może spowodować śmierć.

Nie ma leków, które działają wybiórczo na określoną tkankę i na­rząd. Każdy lek wywołując działanie lecznicze w danej chorobie może wywołać mniej lub bardziej nasilone działanie szkodliwe. Obowią­zuje ogólna zasada, że ryzyko zastosowania danego leku nie może być większe niż niebezpieczeństwo danej choroby dla zdrowia i życia.

Większość stosowanych leków łagodzi lub znosi objawy choroby, nie wpływa jednak na jej przyczynę, która często jest nieznana, jak np. w chorobach nowotworowych, miażdżycy czy chorobach tkanki łącznej, tzw. kolagenozach. Farmakoterapia za pomocą tych leków nosi nazwę objawowej — leczenia objawowego.

Farmakoterapia przyczynowa, czyli leczenie przy­czynowe, jest możliwe wtedy, gdy istnieją leki usuwające przyczy­nę choroby. Przykładami takiego leczenia są:

  • zastosowanie antybio­tyku w zapaleniu płuc, niszczącego lub hamującego rozwój bakterii, które wywołały zapalenie;
  • leczenie cukrzycy insuliną, uzupełnia­jącą jej brak lub niedobór w organizmie, będący przyczyną tej choro­by;
  • leczenie „anemii złośliwej” za pomocą witaminy B12 i kwasu fo­liowego, których brak w organizmie powoduje rozwój tego rodzaju anemii.

Współczesne leczenie objawowe opiera się na allopatii. Jest to metoda leczenia, w której stosuje się związki chemicz­ne, wywołujące zmiany czynności tkanek i narządów przeciwne do ob­jawów występujących w danej chorobie. A zatem u chorego z biegun­ką stosuje się leki wywołujące zaparcie, w nadciśnieniu podaje się le­ki obniżające ciśnienie krwi, w bezsenności podaje się lek ułatwiający zasypianie. Leczenie allopatyczne jest oparte na obiektywnych da­nych doświadczalnych u zwierząt i obiektywnych obserwacjach u człowieka.

Przeciwieństwem allopatii jest homeopatia. Ta metoda leczenia opiera się na zasadzie stosowania niezwykle małych dawek leku, który w większych dawkach daje objawy leczonej choroby. A za­tem u chorego z gorączką podaje się bardzo małe ilości substancji go­rączko twórczych, u chorego z nadciśnieniem stosuje się minimalne ilości leków kurczących naczynia krwionośne, czyli podnoszących ciś­nienie krwi. Homeopatia, częsta w użyciu jeszcze na początkach bieżą­cego stulecia, jest obecnie bardzo rzadko stosowana. Nie ma dowodów obiektywnych usprawiedliwiających celowość stosowania tej metody leczenia. Skuteczność w niektórych przypadkach leczenia homeopa­tycznego można wytłumaczyć działaniem na psychikę chorego, który mając zaufanie do leczącego wierzy w działanie lecznicze zastosowa­nego leku homeopatycznego.

Nazwy leków

Każdy lek ma nazwę międzynarodową, tj. rodzajową, zawierającą elementy etymologiczne swej nazwy chemicznej. Nazwa ta jest w języku angielskim i może być używana w brzmieniu orygi­nalnym, zlatynizowanym lub polskim, np. nazwa phenylbutazone — phenylbutazonum — fenylobutazon. Firmy farmaceutyczne nadają produkowanym przez siebie lekom nazwy handlowe zastrzeżone paten­tem. Stąd lek może mieć wiele synonimów. Fenylobutazon jest produ­kowany w Polsce przez firmę Polfa pod nazwą butapirazol, a przez in­ne fabryki farmaceutyczne pod nazwami: azolid, butacote, butartril, butazolidin, flexazone, megazone, ticinil. Z przykładu tego wynika, jak ważne znaczenie ma nazwa międzynarodowa, pozwalająca zidenty­fikować lek o nieznanej nazwie handlowej.

Identyfikację nazw handlowych ułatwiają indeksy leków wy­dawane w poszczególnych krajach. Ponadto używa się nazw określają­cych grupę leków o podobnym działaniu lub zastosowaniu. U nas sto­suje się nazwy polskie i łacińskie lub spolszczone nazwy łacińskie, np. środki znieczulające — anaesthetica — anestetyki; leki nasenne — hypnotica, leki uspokajające o działaniu przeciwlękowym — anxiolythica – anksjolityki; leki moczopędne – diuretica – diuretyki; leki przeciwcukrzycowe – antidiabetica; leki nasercowe – cardiaca.

Farmakopea jest to spis leków podający obowiązujące normy ich składu, analizy, przyrządzania, dawkowania, przechowywania i oceny. W poszczególnych krajach obowiązują farmakopee na­rodowe. Leki objęte farmakopeą powinny znajdować się w każdej aptece. Ponieważ wprowadzenie do farmakopei nowych leków wymaga kilkuletniego okresu badań, farmakopee są wydawane co kilka lat.

Urzędowy spis leków jest publikowany częściej od farmako­pei przez Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej. Zawiera alfabe­tyczny wykaz postaci leków oraz ich dawek. Leki w nim zawarte rów­nież powinny być powszechnie dostępne. Ponadto publikowana jest lista leków poza lekospisowych.

Recepta jest dokumentem lekarsko-prawnym, zawierającym zle­cenie lekarza do wydania lub przyrządzenia określonego leku oraz przepis jego zażywania. Jest zapisywana na nazwisko chorego, opa­trzona datą, pieczęcią i podpisem lekarza. Na receptę wydawane są le­ki, które farmakopea zalicza do narkotyków, leki bardzo silnie działa­jące i leki silnie działające. Pozostałe leki, zaliczone do słabo działają­cych, oraz środki opatrunkowe i higieniczne są dostępne bez recepty.

Podstawowe definicje

Lek — surowiec farmaceutyczny lub substancja lecznicza, albo ich mieszanina, którym nadano postać nadającą się do bezpośredniego użycia w leczeniu.

Surowiec farmaceutyczny — surowiec roślinny, zwierzęcy lub mineralny, zawierający substancje lecznicze; służy do wytworze­nia leku.

Substancja lecznicza — związek chemiczny wyizolowany z surowca farmaceutycznego lub otrzymany za pomocą syntezy, używa­ny do produkcji leków. Właściwości fizykochemiczne i stopień czystoś­ci substancji leczniczej są określone w farmakopei lub normach prze­mysłowych.

Substancja pomocnicza — związek chemiczny naturalny lub syntetyczny pozbawiony działania farmakologicznego, służący do wytwarzania postaci leku.

Postać leku — forma, jaką nadano preparatowi farmaceutycz­nemu. Może mieć konsystencję stałą, płynną lub półstałą.

  • Postacie leku

Tabletka — stała, dawkowana postać leku, otrzymana przez sprasowanie jednej lub kilku substancji leczniczych, najczęściej zmie­szanych z substancjami pomocniczymi. Ma kształt krążka płaskiego lub dwuwypukłego. Stosuje się doustnie, do jam ciała. Niektóre tablet­ki są przeznaczone do sporządzania roztworów.

Lingwetka — tabletka przeznaczona do wprowadzania pod ję­zyk lub pomiędzy dziąsło a wewnętrzną powierzchnię policzka. Pod ję­zykiem znajduje się duża liczba małych naczyń krwionośnych, do któ­rych lek przenika szybko w czasie rozpadu lingwetki.

Inne rodzaje tabletek — do wszczepienia pod skórę, dopochwowe, do sporządzania roztworu doustnego lub do wstrzyknięcia, do ssania, do żucia, musujące.

Drażetka — tabletka powleczona warstwą cukrową chroniącą przed odczuwaniem przykrego smaku substancji leczniczej.

Aerozol — roztwór przeznaczony do inhalacji (wdychiwania) lub zastosowania zewnętrznego (na skórę), w zbiorniku ciśnieniowym za­wierającym zawór, niekiedy dozujący. Otwarcie zaworu wywołuje wy­trysk roztworu.

Czopek — stała dawkowana postać leku do wprowadzenia do jam ciała, w kształcie jednostronnie zaostrzonego cylindra (czopek od­bytniczy), kulistym lub jajowatym (czopek dopochwowy, globulka).

Iniekcja — płyn do wstrzykiwań podskórnie, domięśniowo, do­żylnie, dosercowo, dostawowo — w postaci jałowego roztworu emulsji lub zawiesiny.

Kapsułka — stała postać leku stosowana doustnie lub doodbyt­niczo. Składa się z otoczki najczęściej żelatynowej, wewnątrz której znajduje się jedna lub kilka substancji leczniczych.

Maść — postać leku o półstałej konsystencji; żel zawierający jed­ną lub kilka substancji leczniczych rozpuszczonych albo zawieszonych w podłożu. Stosowana na skórę lub błony śluzowe.

  • Krem – maść o znacznej zawartości wody.

Pasta — maść o twardej konsystencji, zawierająca co najmniej 25% sproszkowanych substancji stałych.

Mieszanka — płynna postać leku stosowana wewnętrznie, spo­rządzona według recepty lekarskiej. Składa się z roztworów, nalewek, odwarów, naparów. Najczęściej jest roztworem nieprzezroczystym.

Proszek — postać leku złożona z jednej lub kilku równomiernie rozdrobnionych substancji leczniczych, a czasem także pomocniczych, stosowana doustnie. Może być podzielony na porcje (rozdozowany) do opakowań papierowych lub kapsułek skrobiowych (proszki dzielone), albo podany w opakowaniu zbiorczym (w torebce lub pudełku) — proszki nie dzielone — z którego chory dawkuje sobie sam, np. łyżeczką.

Krople — roztwór, nalewka lub zawiesina substancji leczniczej podawane doustnie lub zewnętrznie, odmierzane kroplami (krople doustne, do oczu, do ucha, do nosa).

Spansula — mieszanina mikrodrażetek zawierających substan­cję leczniczą znajdującą się w kapsułce żelatynowej, podawana doust­nie. Ponieważ substancja lecznicza uwalnia się z różną szybkością z mikrodrażetek, jest to postać leku o przedłużonym dzia­łaniu.

System terapeutyczny — urządzenia (mikropompa) lub po­stać leku (tabletka powleczona błoną kontrolującą szybkość wnikania wody) zawierające substancję leczniczą, zapewniające uwalnianie le­ku ciągle, ze stałą szybkością, przez określony czas i w określonym miejscu. Obecnie są stosowane: system terapeutyczny doustny (ele­mentarna pompa osmotyczna), podpowiekowy (ocusert), na – skórny (transdermalny). Systemy te stanowią nowe istotne osiąg­nięcie w dziedzinie postaci leku, gdyż zapewniają uzyskanie stałego stężenia substancji leczniczej przez ściśle określony czas.

Postać magistralna — krople, roztwory, mieszanki, maści, sporządzane w aptece na podstawie recepty lekarskiej.

Dawka leku. Jest to ilość leku wprowadzona do organizmu. Rozróż­nia się dawkę jednorazową i dobową. Dawka dobowa mo­że być podana jednorazowo lub podzielona na części co 4, 6, 8, 12 godz.

Dawka progowa (minimalna) — najmniejsza ilość leku wywo­łująca określony efekt leczniczy.

Dawka lecznicza — ilość leku przeciętnie stosowana w celu uzyskania efektu leczniczego.

Dawka maksymalna — największa dawka lecznicza nie wy­wołująca działań szkodliwych.

Dawka toksyczna — najmniejsza ilość leku wywołująca za­trucie.

Dawka śmiertelna — najmniejsza ilość leku wywołująca śmierć.

Dawki leków określa się w systemie gramowym, np. 1,0 = 1 g, 0,01 = 1/100 g = 10 mg, 0,001 = 1/1000 g = 1 mg. Dawki leków miano­wanych biologicznie określa się w jednostkach międzyna­rodowych, np. penicylin naturalnych, niektórych hormonów. Daw­ki dla dzieci określa się w ilości przeliczonej na kilogram masy ciała lub na m2 powierzchni ciała. Przeciętne dawki lecznicze jednorazowe, czyli dobowe, oznaczają ilość leku obliczoną dla młodego mężczyzny o masie ciała 70 kg.

Wiadomości ogólne

Farmakoterapia jest jednym ze sposobów leczenia polegają­cym na stosowaniu leków. Zasady jej opierają się na dyscyplinie na­ukowej zwanej farmakologią (gr. farmakon — lek, logos — nauka), stosunkowo młodej gałęzi nauk medycznych, która powstała w poło­wie ubiegłego stulecia.

Farmakologia jest nauką o działaniu leków na tkanki i narzą­dy zwierząt (farmakologia doświadczalna — jej odkrycia mogą być bezpośrednio stosowane w farmakoterapii weterynaryjnej) oraz człowieka. Zajmuje się mechanizmem działania leków, szukając odpowiedzi na pytanie, jak i dlaczego lek oddziałuje na poszczególne narządy? Z odkrycia efektów, czyli skutków działania leków na orga­nizm żywy wynikają wskazania i przeciwwskazania do zastosowania określonego leku u chorych cierpiących na różne choroby lub zespoły chorobowe.

Badania farmakologiczne pozwalają określić, które efekty leku mają istotne znaczenie lecznicze, a które są dla cho­rego niepożądane lub szkodliwe, a zatem, w jakich dawkach lek może byś stosowany nie narażając chorego na niebezpieczeństwo za­trucia. Każdy lek podany w niewłaściwej ilości lub w chorobie bę­dącej przeciwwskazaniem do jego stosowania może stać się tru­cizną. Dawka jest tym, co odróżnia lek od trucizny (Paracelsus). Zażycie leku w dawce większej lub częściej w porównaniu z zaleceniem lekarza grozi zatruciem i jest najczęściej przyczyną tra­gicznych pomyłek. Nauka o truciznach i efektach ich działania nazy­wa się toksykologią. Farmakologia korzystając z metod i odkryć toksykologii zajmuje się opisem objawów ostrego lub przewlekłego zatrucia lekami oraz sposobami leczenia tych zatruć.

Farmakologia korzysta z odkryć innych dyscyplin naukowych. Przy badaniu leków (farmakometria) korzysta z osiągnięć biologii moleku­larnej, chemii fizycznej, biofizyki, biochemii i fizjologii. Przy poszuki­waniu nowych leków sięga do farmakognozji, zajmującej się identyfikacją surowców roślinnych i zwierzęcych będących źródłem substancji leczniczych, oraz do chemii farmaceutycznej, zwa­nej też chemią leków, poszukującej — za pomocą syntez chemicz­nych – nowych związków chemicznych mogących być potencjalnymi lekami.

Farmakologia jest ściśle związana z. farmacją stosowaną, na­uką o przygotowywaniu leków. Zespół nauk zajmujących się lekami nazywa się farmacją.