Archive for the ‘Inne metody leczenia’ Category

Prądy impulsowe małej częstotliwości

Stosowane w lecznictwie prądy impulsowe małej częstotliwości dzie­li się na trzy grupy:

  1. prądy impulsowe o przebiegu prostokątnym,
  2. prądy impulsowe o przebiegu trójkątnym, nazywane również prą­dami eksponencjalnymi,
  3. prądy powstałe w wyniku prostowania sinusoidalnie zmiennego prądu przemiennego, składające się z impulsów o kształcie połówki sinusoidy — prądy diadynamiczne.

Nowoczesne aparaty do elektroterapii, dzięki rozwiązaniom elektro­nicznym, umożliwiają dobór właściwych parametrów prądu impulsowe­go, tj. czasu trwania impulsów, czasu narastania i opadania natężenia w impulsie, jego amplitudy, czasu przerwy między impulsami oraz czę­stotliwości ich występowania.

Zabieg, w którym stosuje się prądy impulsowe, nosi nazwę elektrostymulacji, a aparat wytwarzający tego rodzaju prądy — elektrostymulatora. Najczęściej wykonuje się elektrostymulację nerwów i mięśni. Elektrodę czynną przykłada się do skóry w miejscu odpowiadającym tzw. punktowi motorycznemu. Wyróżnia się punkty motoryczne nerwów — punkty pośred­nie – odpowiadające miejscu na skórze, w którym dany nerw znajdu­je się najbliżej powierzchni, oraz punkty motoryczne mięśni – punkty bezpośrednie – odpowiadające miejscu, w którym nerw wnika do mięśnia.

Prądy impulsowe o przebiegu prostokątnym znajdują szerokie zastosowanie w elektrostymulacji nerwów i mięśni oraz w elektrodiagnostyce. Są one używane do pobudzania do skurczu mięśni zdrowych lub nieznacznie uszkodzonych oraz do leczenia różnych zespołów bólowych.

W elektrolecznictwie stosuje się również impulsowe prądy prosto­kątne modulowane, o obwiedni w kształcie trójkąta, trapezu lub po­łówki sinusoidy.

Prądy impulsowe o przebiegu trójkątnym, czyli prądy eksponencjalne, są stosowane do elektrostymulacji mięśni porażonych wiotko. Mięśnie porażone wiotko, w odróżnieniu od mięśni zdrowych, nie mają zdolności przystosowywania się do wolno narastającego w impulsie trójkątnym natężenia i reagują skurczem. Umożliwia to wy­biórcze pobudzanie do skurczu mięśni porażonych wiotko bez wywoły­wania reakcji znajdujących się w otoczeniu mięśni zdrowych.

Celem elektrostymulacji mięśni porażonych wiotko jest zapobiega­nie ich zanikowi i utrzymanie jak największej, zdolnej do skurczu ma­sy mięśni do czasu regeneracji unerwienia.

Prądy diadynamiczne. Prądy impulsowe, powstałe w wyniku pro­stowania sinusoidalnie zmiennego prądu przemiennego, znajdują sze­rokie zastosowanie w elektrolecznictwie. Są one nazywane prąda­mi diadynamicznymi lub prądami Bernarda, od nazwi­ska francuskiego lekarza, który wprowadził je do lecznictwa. Wykazu­ją one silne działanie przeciwbólowe i przekrwienne. Wyróżnia się 6 rodzajów tych prądów, które oznacza się skrótami literowy­mi, pochodzącymi od ich nazw w języku francuskim. Prądy te wywo­dzą się z dwóch podstawowych prądów impulsowych o częstotliwości 50 Hz i 100 Hz. Przez zastosowanie zmiany tych prądów w odpowied­nich stosunkach czasowych, ich modulowanie oraz przerywanie, uzy­skuje się dalsze cztery rodzaje prądów wykazujących specyficzne od­działywanie lecznicze. Prądy diadynamiczne stosuje się zwykle nałożo­ne na prąd stały.

Mechanizm przeciwbólowego działania prądów diadynamicznych jest złożony. Istnieją różne hipotezy wyjaśniające wpływ tych prądów na układ nerwowy. Przyjmuje się, że prądy diady­namiczne stanowią bodziec blokujący dopływ impulsów nerwowych do wyższych pięter ośrodkowego układu nerwowego. Ostatnio przyjmuje się również wpływ przeciwbólowy związków o charakterze polipeptydów, zwanych endorfinami, które powstają w różnych strukturach mózgu. Istnieją dowody na to, że stymulacja elektryczna powoduje powstawanie tych związków.

Prądy diadynamiczne silniej niż prąd stały wpływają na rozsze­rzanie naczyń krwionośnych. Znajdują one szerokie zasto­sowanie w leczeniu zaburzeń ukrwienia obwodowego.

Naprzemienne stosowanie prądu diadynamicznego o częstotliwości 50 Hz, który powoduje wzmożenie napięcia mięśni, oraz prądu o częstotli­wości 100 Hz, który zmniejsza ich napięcie, wywołuje niejako „gimnasty­kę” izometryczną mięśnia. Prowadzi to do przekrwienia i obniżenia na­pięcia mięśni, co jest wykorzystywane w leczeniu zespołów bólowych przebiegających z objawami wzmożonego napięcia mięśni.

Metodyka zabiegów prądami diadynamicznymi jest zróżnicowana i zależy od rodzaju choroby. Stosuje się na ogół średnie dawki natęże­nia. Czas zabiegu wynosi 6 do 10 min. Seria obejmuje 6-12 zabiegów.

Wskazania do leczenia prądami diadynamicznymi stanowią ze­społy bólowe w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów kręgosłu­pa, zaburzenia ukrwienia obwodowego, zapalenia okołostawowe, stan po urazach stawów i mięśni, odmroziny oraz zaniki mięśni z nieczynności.

Prąd stały

Jest to prąd elektryczny, który w czasie przepływu nie zmienia kie­runku i wartości natężenia. Przepływowi towarzyszy wiele zjawisk fizykochemicznych i fizjologicznych. Należą do nich związane z elektrolizą zjawiska elektrochemiczne, głównie zachodzące na elektrodach reakcje wtórne. Dzięki użyciu elektrody igłowej wyko­rzystuje się je, w zależności od podłączonego do niej bieguna prądu, do koagulacji lub „elektrolizy” patologicznych tworów skóry. Wystę­pują również zjawiska elektrokinetyczne, polegające na przesunięciu względem siebie faz, rozproszonej i rozpraszającej, koloi­dów tkankowych. W zjawisku elektroforezy pod wpływem pola elektrycznego występuje ruch jednoimiennie naładowanych cząste­czek fazy rozproszonej względem fazy rozpraszającej, w kataforezie — ruch dodatnio naładowanych cząsteczek ku katodzie, w anaforezie zaś ruch ujemnie naładowanych cząsteczek ku anodzie. Elektroosmoza polega na ruchu całego ośrodka, czyli fazy roz­praszającej koloidu w stosunku do fazy rozproszonej. Zjawisko to za­chodzi na błonach półprzepuszczalnych, które będąc nieprzepuszczalne dla fazy rozproszonej unieruchamiają ją na swojej powierzchni.

Pod wpływem prądu stałego w tkankach powstaje ciepło, ilość jego jest jednak niewielka i nie wywiera wpływu leczniczego. Istotny wpływ na zwiększenie ciepłoty tkanek ma natomiast rozszerze­nie naczyń krwionośnych. Przepływ prądu stałego nie wywołuje skurczu mięśni szkieletowych, występuje on jednak przy zamykaniu i otwieraniu obwodu. Prąd stały powoduje zmianę pobudliwości nerwów i mięśni, określaną mianem elektrotonusu. Stan ten powstaje wskutek przemieszczenia jonów i zmian polaryzacji błon komórko­wych. Zwiększenie pobudliwości zachodzące pod katodą określa się ja­ko katelektrotonus, obniżenie zaś jej pod anodą jako anelektrotonus. Zmiany pobudliwości odgrywają ważną rolę w zabiegach elektroleczniczych.

Galwanizacja lub galwanoterapia jest to leczenie za pomocą prą­du stałego doprowadzanego do tkanek przez różnego kształtu elek­trody płaskie, wykonane zwykle z folii cynowej, lub elektro­dy specjalne, np. elektrody do galwanizacji gałek ocznych, uszu, elektrody dyskowe, wałeczkowe. Elektrody umieszcza się na podkła­dach z wielu warstw tkaniny — zwykle z flaneli – zwilżonej wodą lub 0,5% roztworem chlorku sodowego. Grubość podkładu wynosi 1-2 cm. Grube podkłady zmniejszają opór naskórka oraz chronią skórę przed uszkadzającym wpływem związków chemicznych, powstających w trakcie elektrolizy na elektrodach w wyniku reakcji wtórnych.

Ponieważ działanie prądu stałego na tkanki zależy od rodzaju bie­guna, elektrodę, za pomocą której ma być wywołany efekt leczniczy, nazywa się elektrodą czynną, a elektrodę zamykającą obwód – elektrodą bierną. Dawkę natężenia prądu ustala się w zależnoś­ci od powierzchni elektrody czynnej, czasu trwania zabiegu, rodzaju i lokalizacji procesu chorobowego oraz od wrażliwości chorego na prąd elektryczny.

Galwanizacja wskazana jest w nerwobólach, zespołach bólowych w przebiegu choroby zwyrodnieniowej stawów kręgosłupa i dyskopatii oraz w zaburzeniach ukrwienia obwodowego. Przeciwwskaza­nia do jej stosowania stanowią: ropne stany zapalne skóry i tkanek miękkich, wypryski, stany gorączkowe oraz porażenia spastyczne mięśni.

Jontoforeza polega na wprowadzeniu w głąb tkanki, siłami stałego pola elektrycznego, jonów działających leczniczo. Zostają one wprowa­dzone z podkładu elektrody czynnej (zob. galwanizacja), nasyconego roztworem elektrolitycznym o odpowiednim natężeniu. Elektrodę bier­ną wraz z podkładem nasyconym wodą lub 0,5% roztworem chlorku sodowego umieszcza się obwodowo. Po zamknięciu obwodu prądu sta­łego jony obdarzone ładunkiem ujemnym (aniony) podążają w kierun­ku anody, obdarzone zaś ładunkiem dodatnim (kationy) w kierunku katody. Można je wprowadzić do tkanek, przykładając do elektrody czynnej biegun prądu o znaku analogicznym do ładunku jonów działa­jących leczniczo.

W zabiegu jontoforezy oddziałuje leczniczo złożony kompleks farmakologiczno-elektryczny. Nie bez znaczenia jest również wpływ odru­chowy. Czas zabiegu wynosi zwykle 15 — 20 min., seria obejmuje 10-20 zabiegów.

Najczęściej wykonuje się jontoforezę jodu działającą korzyst­nie na blizny, jontoforezę wapnia wywierającą m.in. wpływ przeciwzapalny, jontoforezę histaminy stosowaną zwykle w zaburzeniach ukrwienia obwodowego, jontoforezę antybioty­ków oraz kortykosteroidów.

Kąpiele elektryczno-wodne. Są to zabiegi, w których część lub ca­łe ciało, znajdujące się w kąpieli wodnej, poddane jest działaniu prą­du elektrycznego. Wyróżnia się kąpiele elektryczno-wodne komorowe i całkowite.

W kąpieli elektryczno-wodnej czterokomorowej kończyny osoby poddanej zabiegowi zanurzone są w specjalnych cera­micznych wanienkach napełnionych wodą o temperaturze 35 — 38° C. W ścianie każdej wanienki znajdują się „kieszenie”, w których umie­szczone są elektrody węglowe. Całość zestawu wanienek, wraz ze sta­tywem i krzesłem, spoczywa na podłożu izolującym. Źródłem prądu stałego jest aparat generujący prąd stały, wyposażony w cztery prze­łączniki umożliwiające uzyskanie właściwego kierunku jego przepły­wu. Natężenie ustala się w zależności od wskazań.

Kąpiele elektryczno-wodne mogą być stosowane w zapaleniach wielonerwowych, zespołach bólowych, chorobie zwyrodnieniowej stawów, w nerwicy wegetatywnej oraz w zaburzeniach ukrwienia obwodowego.

Kąpiel elektryczno-wodna całkowita odbywa się w specjalnej wannie, wykonanej z materiału izolującego, w ścianach której umieszczone są płaskie elektrody węglowe. Źródłem prądu stałe­go jest aparat wyposażony w zespół przełączników, umożliwiających pożądane w danym wypadku podłączenia do elektrod odpowiednich biegunów prądu.

Wskazania do stosowania tego rodzaju kąpieli są takie same jak do kąpieli elektryczno-wodnych komorowych.

Helioterapia

Nazwą tą określa się korzystanie w celach leczniczych z promie­niowania słonecznego. Widmo promieniowania słonecznego jest cią­głe i zawiera przeciętnie 59 — 65% promieniowania podczerwonego, 33-40% promieniowania widzialnego, 1 — 2% promieniowania nadfio­letowego. Skład promieniowania słonecznego zmienia się w zależności od pory dnia i roku oraz przejrzystości powietrza i wysokości nad po­ziomem morza. Oddziałuje ono korzystnie na organizm w wyniku za­chodzących w nim odczynów ogólnych, wzmaga przemianę materii, po­budza czynność krwiotwórczą, zwiększa odporność na zakażenia, po­budza gruczoły wydzielania wewnętrznego, działa odczulająco oraz za­pobiega krzywicy.

Naświetlania promieniami słonecznymi mogą wywołać również niekorzystne odczyny, występujące w wypadku pochłonięcia przez skórę zbyt dużej ilości promieniowania, wyrażające się intensyw­nym rumieniem fotochemicznym, uczuciem ogólnego rozbicia, bólami głowy i gorączką.

W naszej strefie klimatycznej korzystanie ze światła słonecznego w celach leczniczych jest w pewnym stopniu ograniczone. Nasłonecznie­nia odbywają się w sposób zorganizowany zwykle na plażach nadmor­skich oraz w solariach. Obowiązuje zasada stopniowego zwiększania czasu naświetlania, w zależności od wskazań lekarskich.

Promieniowanie nadfioletowe

Jest ono niewidzialne i w widmie promieniowania elektromagnetycz­nego usytuowane jest między obszarem widzialnego fioletu a promienio­waniem rentgenowskim. Długość fali promieniowania nadfioletowego wynosi od 400 -10 nm. Ze względu na różnice w działaniu biologicznym, stosowane w lecznictwie promieniowanie nadfioletowe dzieli się na: ob­szar A (400-315 nm), obszar B (315 – 280 nm) oraz obszar C (280 – 200 nm). Granice między obszarami są „wyznaczone” przez oddziaływanie biologiczne.

Wpływ promieniowania nadfioletowego na organizm ludzki jest złożo­ny. Działanie tego promieniowania polega głównie na wywoływaniu w skórze reakcji fotochemicznych. Do ważniejszych ich następstw należy powstawanie: rumienią fotochemicznego skóry, ciał zapobiegających krzywicy oraz pigmentu.

Promienie nadfioletowe w odpowiedniej dawce wywołują w skórze fo­tochemiczny odczyn rumieniowy, który w odróżnieniu od rumienią ciepl­nego występuje po okresie utajenia trwającym 1 — 6 godz., w zależności od zastosowanej dawki. Największe nasilenie rumienią obserwuje się zwykle po upływie 6-12 godz.; po upływie 24 do 48 godz. rumień zanika. Odczyn ten powstaje w wyniku działania na naczynia krwionośne związków powstałych w następstwie działania promieniowania nad­fioletowego na komórki naskórka. Na intensywność rumienią mają wpływ układ nerwowy i dokrewny. Zależy on również od grubości na­skórka, karnacji i wieku; blondyni i rudzi są bardziej wrażliwi od brune­tów, dzieci są bardziej wrażliwe niż osoby w wieku zaawansowanym. Nie­które leki i związki chemiczne zwiększają wrażliwość skóry na promie­niowanie nadfioletowe.

Promienie nadfioletowe wywierają ważne biologicznie działanie przeciwkrzywicze. Mają one mianowicie zdolność dokonywania zmian wewnątrz cząsteczki ergosterolu (sterol roślinny), przekształca­jąc go w witaminę D2 (kalcyferol).

W organizmach zwierzęcych oraz u człowieka występuje sterol (7-dehydrocholesterol) zawarty w wydzielinie gruczołów łojowych, któ­ry pod wpływem promieni nadfioletowych ulega przemianie na wita­minę D3 (cholekalcyferol). W ostatnich latach stwierdzono, że czyn­nym czynnikiem przeciwkrzywiczym nie jest witamina D3, lecz jej me­tabolit — hormon kalcytriol, oznaczany jako 1,25-dwuhydroksychole- kalcyferol. Hormon ten, wytwarzany przez nerki, jest substancją usprawniającą wchłanianie wapnia w jelitach, stymulującą jego uwalnianie z kości oraz zwiększającą wchłanianie zwrotne jonów wapnia i fosforu w ner­kach.

Poddawanie skóry działaniu promieniowania nadfioletowego powo­duje jej przebarwienie. Zależy ono od gromadzenia się w warstwie podstawowej naskórka brunatnego barwnika, zwanego melaniną lub pigmentem. Powstaje on pod wpływem promieniowania nad­fioletowego w komórkach naskórka — melanoblastach, ze związku zwanego promelaniną lub propigmentem, którym jest prawdopodobnie aminokwas tyrozyna. Rola przebarwienia skóry nie jest wyjaśniona. Opalenizna, która powstaje pod wpływem promieni słonecznych, jest wynikiem działania promieni podczerwonych, widzialnych i nad­fioletowych. Promieniowanie nadfioletowe wywołuje ponadto szereg zmian w skórze, które są wykorzystywane w lecznictwie. Skóra pod ich wpływem staje się bardziej elastyczna, lepiej ukrwiona i mniej po­datna na zakażenia. Następuje szybszy rozrost komórek naskórka.

W świetle współczesnych poglądów, promieniowanie nadfioletowe wywiera też wpływ na przemianę materii oraz układ dokrewny. Przyj­muje się, że lecznicze oddziaływanie tego promieniowania wiąże się w znacznym stopniu ze wzrostem aktywności zawartych w organizmie wodosiarczków, które pobudzają reakcje oksydacyjno-redukcyjne hor­monów, witamin i enzymów. Promieniowanie nadfioletowe wywiera również działanie bakteriobójcze.

Sztuczne źródła promieniowania nadfioletowego można podzie­lić na: ciała ogrzane do wysokiej temperatury, łuki elektryczne oraz wyładowania jarzeniowe. Źródłem promieniowania nadfioletowego w lampach używanych do naświetleń leczniczych są najczęściej pro­mienniki o specjalnej budowie, nazywane potocznie palnikami. Działają one na zasadzie tzw. zamkniętego łuku elektrycznego, tzn. łuku nie pozostającego w kontakcie z otaczającą atmosferą. Mają postać rurki wykonanej ze szkła kwarcowego, opróżnionej z powietrza i wypełnionej rozrzedzonym argonem. W rurkę, zawierającą ponadto niewielką ilość rtęci, wtapiane są dwie elektrody, do których podłącza się prąd zmienny o napięciu 220 V. Palniki o opisanej budowie nazy­wa się argonowo-rtęciowymi.

Generatorami promieniowania nadfioletowego mogą być również świetlówki rtęciowe z warstwą luminoforową, od której skła­du zależy skład widma emitowanego promieniowania.

Istnieje wiele typów leczniczych lamp kwarcowych. Są to najczęściej lampy typu Bacha, Jesionka, typu Helios oraz Emita (tablica 2 b).

Podstawą dawkowania promieniowania nadfioletowego jest określe­nie wrażliwości osoby naświetlanej. Uzyskuje się to przez ustalenie dawki biologicznej, która określa czas naświetlania konieczny do uzyskania minimalnego odczynu rumieniowego, przy użyciu danego palnika z określonej odległości.

Naświetlania mogą być ogólne lub miejscowe. Naświetlania ogólne wykonuje się zwykle z odległości 100 cm 3 razy w tygodniu. Seria obejmuje 15-20 zabiegów. Naświetlania miejscowe oraz naświetlania dzieci wykonuje się z zachowaniem szcze­gólnej ostrożności.

Wskazania do leczniczego stosowania promieniowania nadfiole­towego obejmują: krzywicę, przewlekłe nieżyty oskrzeli, dychawicę oskrzelową, gościec tkanek miękkich, chorobę zwyrodnieniową sta­wów, trądzik pospolity, czyraczność, stany zapalne tkanek miękkich, owrzodzenia troficzne, trudno gojące się rany, łuszczycę, utrudniony zrost kostny, stany rekonwalescencji, niedoczynność tarczycy i jajni­ków.

Przeciwwskazaniami do stosowania promieniowania nadfio­letowego są: stany nowotworowe, czynna gruźlica płuc, stany wzmożo­nej wrażliwości na ten rodzaj promieniowania, stany gorączkowe, nad­czynność tarczycy, cukrzyca, wzmożona pobudliwość wegetatywna, skłonność do krwawień z przewodu pokarmowego i dróg moczowych, miażdżyca naczyń ze znacznym nadciśnieniem, obniżone ciśnienie krwi, zakażenia ogniskowe, niedokrwistość złośliwa, niewydolność krążenia, ostry gościec stawowy, reumatoidalne zapalenie stawów w okresie leczenia preparatami złota oraz padaczka.

Promieniowanie podczerwone

Stanowi ono część niewidzialnego promieniowania elektromagne­tycznego, mieszczącego się w widmie między czerwienią a mikrofala­mi. Jest ono emitowane przez rozgrzane ciała. W lecznictwie znajduje zastosowanie promieniowanie o długości fali od 770 do 15000 nm.

Działanie biologiczne promieniowania podczerwonego polega na wpływie cieplnym. Rozszerza ono naczynia krwionośne skóry i wywo­łuje reakcje ze strony naczyń głębiej położonych zgodnie z prawem Dastre — Morata, zmniejsza napięcie mięśni szkieletowych, działa przeciwbólowo podwyższając próg odczuwania bólu, wzmaga przemianę materii oraz pobudza receptory cieplne skóry, wpływając na drodze odruchowej na narządy głębiej położone.

Stosowane w lecznictwie fizykalnym urządzenia emitujące promie­niowanie podczerwone dzielą się na promienniki emitujące pro­mieniowanie podczerwone oraz lampy emitujące promieniowanie podczerwone wraz z promieniowaniem widzialnym. W pierwszych źródłem promieniowania jest spirala z drutu oporowego w obudowie z materiału żaroodpornego, w drugich zaś żarówki emitujące promienio­wanie podczerwone i promieniowanie widzialne. Do najczęściej uży­wanych lamp należy lampa Sollux.

Wskazania do leczniczego stosowania promieniowania podczer­wonego stanowią: przewlekłe stany zapalne, przewlekłe i podostre za­palenia stawów, zapalenia okołostawowe, nerwobóle i zespoły bólowe oraz stany po przebytym zapaleniu skóry i tkanek miękkich pochodze­nia bakteryjnego.

Naświetlanie promieniami podczerwonymi można stosować również jako zabieg wstępny przed masażem.

Przeciwwskazania do leczniczego stosowania promieniowa­nia podczerwonego stanowią: niewydolność krążenia, czynna gruźlica płuc, skłonność do krwawień, zaburzenia w ukrwieniu obwodowym kończyn, stany gorączkowe, ostre stany zapalne skóry i tkanek mięk­kich.

Ciepłolecznictwo

Leczenie ciepłem polega na dostarczeniu organizmowi energii ciepl­nej, głównie drogą przewodzenia i przenoszenia. Odczyn miej­scowy polega na rozszerzeniu naczyń krwionośnych i limfatycznych skóry. Zgodnie z prawem Dastre — Morata, bodziec cieplny działając na duże powierzchnie skóry rozszerza naczynia powierzchowne, zwęża zaś naczynia klatki piersiowej i jamy brzusznej. Regule tej nie podle­gają naczynia krwionośne nerek, śledziony i mózgu, które zachowują się tak jak naczynia powierzchowne skóry.

Odczyn ogólny występuje w wypadku dostarczenia organizmo­wi dużych ilości ciepła. Odczyn ten może wyrażać się podniesieniem temperatury ciała, czyli jego przegrzaniem. Wywołuje ono szereg zmian w wielu układach i narządach organizmu oraz wpływa na me­chanizm termoregulacyjny związany głównie z wydzielaniem potu, a zatem wydalaniem dużych ilości wody, chlorku sodu i innych substan­cji. W stanie przegrzania ulega wzmożeniu przemiana materii, przys­piesza się akcja serca i oddechu. Czynność wydzielnicza nerek, zależ­na od intensywności bodźca cieplnego ulega wzmożeniu, przy znacz­nym przegrzaniu maleje. Występuje również zmniejszenie napięcia mięśni szkieletowych.

Leczenie ciepłem wymaga dużej ostrożności oraz dokładnej znajo­mości stanu ogólnego osoby poddanej zabiegowi cieplnemu. Do naj­częściej stosowanych metod ciepłoleczniczych należą: łaźnia sucha rzymska, sauna oraz zabiegi przy użyciu parafiny.

Łaźnia sucha rzymska. Zabieg ten wykonuje się w specjalnie przystosowanym pomieszczeniu, którego powietrze ogrzewa się do tem­peratury 47 — 60°C za pomocą piecyków lub grzałek elektrycznych. Usytuowane schodkowato ławy drewniane umożliwiają dobranie właś­ciwej temperatury. Czas zabiegu wynosi 15 — 30 min, a po jego zakoń­czeniu stosuje się letnią kąpiel.

Łaźnia rzymska wskazana jest w gośćcowych i pourazowych chorobach narządu ruchu, tkanek miękkich oraz w nerwobólach.

Sauna. Jest to kąpiel w gorącym powietrzu o nieznacznej wilgot­ności, ogrzanym przez specjalne urządzenie, tzw. ognisko sauny, do temperatury 60 – 90°C, która oddziałuje na skórę i drogi oddechowe. W czasie sauny dochodzi do znacznego wydzielania potu (od 0,2 do 1,2 1). Temperatura ciała może wzrosnąć o 1 – 2°C.

Sauna wpływa regulująco na układ krążenia wskutek rozszerzenia obwodowych naczyń krwionośnych oraz zwiększenia pojemności mi­nutowej serca. W czasie zabiegu chory siedzi na jednej z ław drewnia­nych, usytuowanej na odpowiedniej wysokości, z przedramionami opartymi na udach. Duża różnica temperatury powietrza między pod­łogą a sufitem umożliwia odpowiednie dawkowanie ciepła. Polewanie wodą ogniska sauny powoduje zwiększenie wilgotności powietrza, a tym samym efektu cieplnego, w wyniku utrudnionego parowania wo­dy zawartej w pocie.

W czasie sauny można wykonywać ręczny masaż, rozcieranie lub chłostanie gałązkami, co zwiększa odczyn ze strony naczyń krwionoś­nych skóry. Czas zabiegu zależy od ogólnego stanu chorego i toleran­cji ciepła przez jego organizm. Po zabiegu stosuje się zwykle kąpiel letnią lub natrysk. Ludzie młodzi, ze sprawnym układem krążenia, mogą po saunie brać krótkotrwałą kąpiel zimną.

Sauna wskazana jest: w chorobach gośćcowych, chorobie zwy­rodnieniowej stawów, w zaburzeniach krążenia obwodowego, w prze­wlekłych stanach zapalnych narządów rodnych oraz w otyłości.

Sauna przeciwwskazana jest w: niewydolności krążenia, nadciśnieniu tętniczym, czynnej gruźlicy płuc, stanach zapalnych na­rządów miąższowych, chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy, w czasie miesiączki, w padaczce oraz zaburzeniach wydzielania potu.

Zabiegi parafinowe. Używa się do nich parafiny stałej, której tem­peratura topnienia wynosi 42-54°C. Duża pojemność cieplna i małe przewodnictwo cieplne czynią ją szczególnie przydatną do zabiegów cieplnych. Parafinę przygotowuje się w specjalnym urządzeniu, w tzw. kuchni parafinowej, umożliwiającej utrzymanie stałej tempe­ratury, która nie powinna przekraczać 50 – 60°C. Zwykle wykonuje się okłady, zawijania i kąpiele parafinowe. Czas zabiegu wynosi 30 do 50 min.

Zabiegi parafinowe są wskazane w leczeniu przewlekłych sta­nów zapalnych stawów i tkanek miękkich. Stanowią też dobre przygo­towanie do masażu.

Fizykoterapia

Fizykoterapia jest działem lecznictwa, w którym stosuje się wystę­pujące w przyrodzie naturalne czynniki fizykalne oraz czynniki wy­tworzone sztucznie przez różnego rodzaju urządzenia. Czynniki te dzie­li się na:

  1. czynniki termiczne — bodźcem jest energia cieplna przeka­zywana organizmowi drogą przewodzenia, przenoszenia lub promienio­wania oraz wytworzona w tkankach przez pola elektromagnetyczne wielkiej częstotliwości albo ultradźwięki;
  2. czynnik fotochemiczny – zależy on od reakcji fotoche­micznych, zachodzących w tkankach pod wpływem promieniowania nadfioletowego;
  3. czynnik elektrokinetyczny — występuje w wypadku dzia­łania na tkankę nerwową i mięśniową impulsowych prądów elektrycz­nych;
  4. czynnik elektrochemiczny — jest następstwem przepływu przez tkanki prądu elektrycznego, powodującego m.in. przemieszcze­nie zawartych w nich jonów oraz zmianę chemizmu tkanek;
  5. czynniki mechaniczne i kinetyczne — są wywołane działaniem mechanicznym kąpieli, natrysków czy masażu;
  6. czynniki kinetyczne — działają na organizm w czasie wyko­nywania ćwiczeń ruchowych.

Odczyny występujące w tkankach pod wpływem działania czynni­ków fizykalnych zależą od ilości pochłoniętej energii, a zatem od jej natężenia i czasu działania. Najmniejszy stwierdzalny odczyn nazywa się odczynem progowym. Zwiększenie natężenia danego czyn­nika lub wydłużenie czasu jego działania nasila odczyn tkanek. Prze­kroczenie granicy zdolności przystosowania się tkanek do danego czynnika, zwanej granicą progową tolerancji, powoduje ich uszkodzenie. Wyróżnia się odczyny odwracalne oraz nieodwracalne, powstałe w wyniku uszkodzenia tkanek.

Odczyny na czynniki fizykalne mogą być miejscowe i ogólne. Odczyn miejscowy występuje w miejscu działania energii, od­czyn ogólny jest niejako odpowiedzią całego organizmu lub nie­których jego układów na bodziec fizyczny. Znajomość odczynów i umiejętne ich wykorzystanie warunkuje skuteczność leczenia fizykal­nego.

W zależności od rodzaju energii, wyróżnia się odpowiednie działy fi­zykoterapii, a mianowicie: ciepłolecznictwo, światłolecznictwo, elektrolecznictwo, leczenie polami elektromagnetycznymi wielkiej częstot­liwości, leczenie ultradźwiękami, wodolecznictwo oraz wziewania.

Peloidy

Peloidami w balneologii nazywa się naturalne tworzywa powstałe w wyniku procesów geologicznych. Tworzywa te, odpowiednio przygoto­wane i zmieszane z wodą, używa się do kąpieli i okładów. Ostatnio preparaty peloidowe torfowe są stosowane do nacierania i użytku wewnętrznego.

Peloidy dzieli się na:

  1. osady podwodne (biolity pochodzenia organicznego, np. torfy, muły, oraz abiolity pochodzenia nieorganicznego, np. glinki se­dymentacyjne, piaski),
  2. ziemie lecznicze powstałe jako produkty wietrzenia mine­rałów (glinki, margle, less).

W Polsce stosuje się najczęściej biolity, a przede wszystkim humolity, czyli torfy i muły torfiaste o dużej zawartości ciał humuso­wych, które określa się ogólną nazwą borowiny. Borowiny pocho­dzą z torfowisk wysokich, przejściowych lub niskich, a ich przydat­ność do celów leczniczych określa się stopniem rozkładu, zdolnością wiązania wody, zatrzymywaniem ciepła oraz zawartością produktów próchnienia i rozkładu roślin (kwasy huminowe, bituminy, aminokwa­sy, białka, węglowodany rozpuszczalne itp.). Duże znaczenie przypisu­je się substancjom estrogennym znajdującym się w borowinach, co pozwala na stosowanie ich w leczeniu chorób kobiecych.

Zabiegi borowinowe stosowane są w następujących uzdrowi­skach: Busko, Ciechocinek, Cieplice, Długopole, Duszniki, Goczałko­wice, Inowrocław, Iwonicz, Jastrzębie, Kamień Pomorski, Kołobrzeg, Krynica, Lądek, Muszyna, Nałęczów, Połczyn, Rabka, Rymanów, Świe­radów, Świnoujście.

Zabiegi borowinowe stosowane są zwykle w postaci kąpieli borowi­nowej całkowitej, kąpieli borowinowej częściowej (nasiadówki, faso­ny), zawijań borowinowych całkowitych, zawijań borowinowych oraz jontoforezy borowinowej.

Gazy lecznicze

Dwutlenek węgla (CO2) stanowi pozostałość procesów wulka­nicznych. Zachowany w porowatym lub szczelinowatym złożu odcię­tym od powierzchni utworami nieprzepuszczalnymi, jest nie tylko po­trzebny do procesu mineralizacji wody i sam w sobie leczniczy, lecz spełnia rolę „motoru złoża” w procesie powstawania źródeł wód szczawowych w przyrodzie.

Gaz siarkowodór (H2S) występuje w wodach, które mineralizują się w kontakcie ze skałami siarczanowymi w warunkach beztle­nowych, w obecności związków organicznych i przy udziale bakterii redukujących.

Radon — gaz szlachetny — jest krótkotrwałym produktem pro­mieniotwórczego rozpadu radu, należącego do szeregu uranowo-rado- wego. Występuje w środowisku skalnym okruszcowanym solami rado­wymi, rozpuszczony w wodzie i w powietrzu w ilościach wagowo nie­uchwytnych. Promieniuje cząsteczki alfa.

Wody lecznicze

Wody lecznicze są to:

  1. naturalne roztwory wodne zawierają­ce składniki mineralne występujące normalnie w zwykłej wodzie, lecz w ilości większej niż 1 g/l,
  2. naturalne roztwory wodne zawierające aktywne składniki biologiczne w ilościach określonych specjalną kla­syfikacją
  3. wody wyróżniające się wyższą temperaturą od prze­ciętnej normy.

Wody te dzięki odmiennym właściwościom fizycznym i chemicznym odznaczają się własnościami leczniczymi. Wśród wód lecz­niczych rozróżnia się wody mineralne i wody swoiste.

Wody mineralne zawierają w 1 1 co najmniej 1 g soli rozpu­szczalnych. Wody o mniejszej mineralizacji noszą nazwę wód słabo zmineralizowanych.

Wody zawierające co najmniej 1 g wolnego dwutlenku węgla w 1 1 nazywane są szczawami. Wody, których temperatura na wypływie przekracza 20°C, nazywa się cieplicami lub termami.

Przydatność wód leczniczych w balneologii rozpatrywana jest z punktu widzenia ich działania na organizm człowieka. Stężenie skład­ników tych wód porównuje się ze stężeniem panującym w krwince czerwonej lub, inaczej mówiąc, z ciśnieniem osmotycznym 0,9% roz­tworu chlorku sodowego (NaCl), czyli płynu fizjologicznego. Wody o stężeniu większym noszą nazwę wód hiperosmotycznych, o stężeniu mniejszym — wódhipoosmotycznych, a o ciśnieniu równym — wódizoosmotycznych.

Balneologia zajmuje się wyłącznie wodami leczniczymi. Zawie­rają one składniki mineralne i gazowe w ilościach mało zmiennych i wykazują działanie lecznicze przy stosowaniu zewnętrznym i wew­nętrznym. Działanie to jest kompleksowe. Oprócz zawartych w wo­dach składników mineralnych wpływ na organizm ma również wiele innych czynników, takich jak temperatura, ciśnienie złoża, stany che­miczne niektórych składników itp.

W kompleksowym działaniu leczniczym wody zasadniczą rolę odgry­wają właściwości biochemiczne i farmakodynamiczne jej składników. Systematyczne dostarczanie tych składników wpływa bodźcowo na ogólną przemianę materii organizmu. Uzupełniają one pewne niedobo­ry substancji w zwykłym pożywieniu, usuwają i zastępują składniki o aktywności podobnej, lecz farmakodynamicznie słabszej, działają synergicznie albo antagonistycznie na różne procesy biologiczne. Wo­dy radoczynne np. uważane są powszechnie za czynnik „odmła­dzający”, ponieważ oddziałują szczególnie aktywnie na układ wew­nętrznego wydzielania.