Archive for the ‘Ziołolecznictwo’ Category

Działanie na naczynia krwionośne

Rośliny lecznicze zawierają wiele związków działających „wzmac­niająco” na ściany naczyń krwionośnych, zarówno po podaniu doust­nym, jak i zewnętrznym. Związki te wywierają działanie na włosowate naczynia krwionośne oraz na naczynia żylne.

Włosowate naczynia krwionośne. Sukcesem fitoterapii było od­krycie w roślinach czynnika zdolnego do uszczelniania śródbłonków zespołu naczyń włosowatych, który składa się z tętniczek przedkapilarnych, właściwych włośniczek i pokapilarnych naczyń żylnych. Czynnik ten zapobiega przenikaniu krwinek poza łożysko naczyń i wpływa na utrzymanie drożności tych naczyń. Czynnik ten nazwano witaminą P i stwierdzono, że jego skuteczność wzrasta, gdy jest podawany łącznie z witaminą C.

Właściwości witaminy P ma wiele związków o pokrewnych strukturach chemicznych, w tym liczne flawonoidy (np. rutyna, kwercetyna, naryngenina, hesperydyna), niektóre kumaryny (np. eskulina), niektóre związki garbnikowe (np. katechina), wiele antocyjanów i leukoantycyjanów. Surowce roślinne zawierające wymienione grupy związków, przetwory i preparaty tych surowców oraz izolowane sub­stancje czynne są powszechnie stosowane jako środki uszczelniające włośniczki w przypadkach mikrokrwawień skórnych, ocznych, nerko­wych, jelitowych i mózgowych. Mikrokrwawienia te występują jako powikłania potransfuzyjne, polekowe, w zatruciach pokarmowych, po wstrząsie anafilaktycznym, w chorobie hemolitycznej, w cukrzycy i in. Związki z grupy witaminy P znajdują się w zielu fiołka trójbarwnego i gryki, kwiecie bzu czarnego, kwiecie i korze kasztanowca, liściu ruty, owocu dzikiej róży oraz w wyciągach i preparatach: Intr. Hippocastani, Rutisol, Rutina, Rutinoscorbin.

Pomocnicze znaczenie w poprawie stanu ścian włośniczek i małych naczyń krwionośnych mają surowce roślinne zawierające rozpuszczal­ną w wodzie krzemionkę: ziele skrzypu, miodunki i rdestu ptasie­go oraz kłącze perzu. Z surowców tych przygotowuje się odwary lub odwary zagęszczone i stosuje doustnie. Okłady z kwiatu arniki i sło­necznika oraz ziela hyzopu i ogórecznika stosuje się przy miejscowym wylewie krwi i w obrzęku na skutek kontuzji, w celu przyspieszenia wchłaniania się płynu surowiczego i krwawego wynaczynienia.

Żylne naczynia krwionośne. Nadmierne rozszerzenie naczyń i os­łabienie powrotnego prądu krwi jest przyczyną powstawania żylaków kończyn dolnych i odbytu, którym towarzyszy ból, krwawienie, odczyn zapalny i niekiedy zakażenie bakteryjne. Objawy te ulegają zmniejsze­niu lub cofają się pod wpływem zachowawczego leczenia ziołami, rozpoczętego dostatecznie wcześnie. Stosuje się wodne albo alkoholowe wyciągi doustnie i miejscowo w postaci półkąpieli, nasiadówek, smarowań i czopków, przyrządzone z surowców roślinnych zawierających różne związki czynne, np. garbniki, flawonoidy, śluzy, trójterpeny, sa­poniny, kwasy wielofenolowe, olejki eteryczne, kumarynę. Do najważniejszych surowców należą: kwiat arniki, nagietka, kasztanowca i ru­mianku, ziele krwawnika, dziurawca, nostrzyka i marzanki wonnej, kora kasztanowca, kłącze pięciornika, pączki topoli, a z preparatów: Hemorol, Aesculan, Venescin, Venacorn, Venoruton, Rectosan, Tormentiol, Esceryen, Fitoven.

Surowce roślinne działające rozkurczowo na naczynia krwionośne.

Działanie przeciwkrwotoczne

Znajdujące się w roślinach leczniczych związki garbnikowe tworzą z białkami osocza trwałe połączenia garbnikowo-białkowe, które mogą powstrzymać wypływ krwi z uszkodzonych naczyń w miejscach, do których docierają bezpośrednio, a mianowicie w przewodzie pokarmo­wym i na skórze. W małych krwawieniach w żołądku i jelitach stosuje się zioła: kłącze pięciornika i wężownika, korzeń szczawiu lancetowa­tego, korę dębową, liść orzecha włoskiego i mącznicy, owoc borówki czarnej oraz napary, odwary i nalewki z tych ziół, a także preparaty: Hemorigen (wyciąg z ziela przymiotna kanadyjskiego) i Hemostinaerozol.

W zielu krwawnika, tasznika i rdestu ostrogorzkiego znajdują się niezidentyfikowane związki, przypuszczalnie zbliżone do wita­miny K, docierające do różnych narządów, np. do macicy. Hamują one krwawienia w zbyt długotrwałym i obfitym miesiączkowaniu, lecz są mało skuteczne w krwawieniach z narządów rodnych nie związa­nych z cyklem miesiączkowym. Analogicznie działa odwar z kwiatów jasnoty białej. W krwawieniach macicznych stosuje się również ergometrynę i niekiedy ergotaminę, alkaloidy wyizolowane z pasożytujące­go na życie grzyba buławinki czerwonej.

Związki o właściwościach witaminy P (np. rutyna) można uważać w pewnym stopniu za przeciwkrwotoczne, ponieważ zapobiegają przeni­kaniu krwi poza ściany naczyń włosowatych.

Działanie obniżające ciśnienie krwi

Coraz liczniejsze zachorowania na nadciśnienie tętnicze zarówno pierwotne, o nieznanej etiolo­gii, jak i wtórne, objawowe, spowodowane innymi chorobami, stano­wią bardzo trudny problem leczniczy, pomimo stosowania wielu silnie działających środków syntetycznych. Leczenie trwa, praktycznie bio­rąc, przez całe życie, a z biegiem lat chorzy coraz dotkliwiej odczuwa­ją niepożądane działania przepisywanych leków. Dla złagodzenia uje­mnych skutków leków syntetycznych wskazane jest równolegle poda­wanie preparatów roślinnych, pozwalających na wykorzystanie wzaje­mnego ich synergizmu. Preparaty ziołowe powinny być również stoso­wane w okresie przerwy w przyjmowaniu środków syntetycznych oraz w przypadku ich nietolerancji.

Zdolność obniżania ciśnienia tętniczego ma wiele związków wystę­pujących w ziołach. Część z nich działa silnie ośrodkowo (należą do grupy leków podstawowych), inne wywierają działanie obwodowe. Ośrodkowo działają: korzeń rauwolfii i podstawowy jego alka­loid rezerpina (prep. Raupasil) oraz specyfiki zawierające również in­ne alkaloidy (Raudiazin, Retiazid, Serpasil, Bipressin); kłącze ciemię­życy i główny jego alkaloid protoweratyna A (Puroverin), a także mo­dyfikowane alkaloidy sporyszu (prep. Hydergin, zawierający dwuhydroergotoksynę). Do obwodowo działających należą: czosnek i preparat Alliofil; ziele jemioły oraz intrakt ze świeżego ziela; kwiat i owoc głogu oraz intrakt i nalewka; alkaloidy teobromina, teofilina i ich sole, a także surowce roślinne i preparaty działające rozkurczowo na naczynia krwionośne.

Zioła działające moczopędnie, zwłaszcza te, które odznaczają się właściwościami wzmagającymi wydzielanie soli z moczem, wpływają również na obniżenie ciśnienia tętniczego. Zwięk­szają one nie tylko dobową ilość wydalanego moczu i wraz z nim jo­nów sodu i chloru (które zatrzymują wodę), ale również wyrównują niedobory jonów potasu i mają korzystny wpływ na stan nerek i dróg moczowych oraz na ich zdolności filtracyjne i resorpcyjne.

Działanie nasercowe

Glikozydy sterolowe, zwane kardenolidami, działają na mięsień sercowy. Związki te zwiększają siłę skurczu mięśnia sercowego, obni­żają nadmierną liczbę skurczów i zwalniają pracę serca, która staje się bardziej ekonomiczna. Kardenolidy są stosowane w leczeniu chorób serca, w których nastąpiło osłabienie krążenia krwi, zmniejszenie iloś­ci doprowadzonego tlenu do tkanek i niedostateczne usuwanie zbęd­nych metabolitów. W chorobach serca i krążenia, wymagających do­kładnego dawkowania glikozydów, stosowane są wyłącznie pojedyncze kardenolidy: digoksyna, lanatozyd C, acetylodigitoksyna, otrzy­mywane z liści naparstnicy wełnistej (Digitalis lanata), scylaren i proscylarydyna, otrzymywane z cebuli morskiej (Scilla maritima), strofantyna K — z nasion Strophanthus Kombe oraz ouabaina, inaczej strofantyna G — z nasion Strophanthus gratus lub z kory drzewa Acocanthera ouabaio. Źródłem pokrewnych związków są inne rośliny, np. liście oleandra i niektórych gatunków naparstnic, korzeń ciemiernika, ziele pszonaka, nasiona juty kolorowej (Corchorus).

Kardenolidy modyfikowane są to związki naturalne, w których cząsteczce dokonano chemicznie nieznacznych zmian, popra­wiających właściwości farmakokinetyczne i lecznicze, np. szybsze wchłanianie w przewodzie pokarmowym, rozpuszczalność w płynach ustrojowych, większą odporność na hydrolityczne działanie soku żo­łądkowego. Najbardziej znane są: pięcioacetylogitoksyna (Pentagit), alfa-acetylodigoksyna (Lanadigin), beta-acetylodigoksyna (Sandolanid), beta-metylodigoksyna (Lanitop).

Kardenolidy stosuje się pod ścisłą kontrolą lekarza, ponieważ ku­mulują się w organizmie, a ponadto ich rozpiętość terapeutyczna jest niewielka i u niektórych osób mogą wywołać objawy niepożądane, np. nudności i wymioty.

Glikozydy kardenolidowe o bardzo krótkim okresie działania nie kumulują się w organizmie i łatwo są wydalane z moczem. Z surow­ców zawierających te związki sporządza się wyciągi płynne (które op­rócz kilkunastu kardenolidów zawierają też saponiny i flawonoidy) lub wyciągi suche z oczyszczonymi mieszaninami kardenolidów. Oba rodzaje wyciągów stosuje się doustnie w różnych postaciach farmaceu­tycznych, łatwo wchłanialnych w przewodzie pokarmowym.

Glikozydy kardenolidowe znajdują się w zielu konwalii i miłka wio­sennego oraz w preparatach: Neocardina, Kelicardina, Cardiol, Convafort i mieszance ziołowej Cardiosan. Stosowane są w lekkich i prze­wlekłych zaburzeniach czynnościowych serca, z reguły na tle nerwico­wym, w okresie przekwitania, w zmianach starczych oraz uszkodze­niach serca przez trucizny wewnętrzne i zewnętrzne. Objawami tych dolegliwości są: napadowe kołatanie serca, niemiarowość rytmu serca, skłonność do obrzęków, nadciśnienie, uczucie duszności, ból w okolicy serca. Glikozydy kardenalidowe zwiększają też wydalanie moczu, zmniejszają obrzęki, ułatwiają filtrację w kłębuszkach nerkowych.

W sposób zbliżony do preparatów konwalii i miłka działają na serce również niektóre surowce roślinne, kwiat i owoc głogu, ziele serdecznika, ziele żarnowca, zawierające m.in. alkaloid sparteinę, oraz kwiat grzybieni, zawierający liczne alkaloidy i flawonoidy.

Alkaloidy roślinne: chinidyna, otrzymywana z kory chinowej, oraz ajmalina, otrzymywana z korzenia rauwolfii, stosowane są w poważnych zaburzeniach rytmu serca.

Surowce roślinne działające w zaburzeniach przepływu wień­cowego krwi.

Działanie rozkurczowe

Zioła zawierające związki chemiczne działające spazmolitycznie, czyli rozkurczowo, na mięśnie gładkie zmniejszają lub znoszą napięcie mięśni określonego narządu oraz powodują odczuwalne złagodzenie bólu wywołanego skurczem, a także osłabienie związanego z tym po­budzenia nerwowego. Zioła z tej grupy mają wybiórcze działanie na mięśnie gładkie określonych narządów, wobec czego można je podzie­lić na spazmolityki: przewodu pokarmowego, dróg żółciowych, dróg moczowych, naczyń krwionośnych, oskrzeli i macicy. Działając na przewód pokarmowy przywracają prawidłową jego perystaltykę, właściwy ruch zstępny treści pokarmowej i łatwe odchodzenie ga­zów (właściwości wiatropędne). U osób cierpiących na atonię jelit i spowodowane tym zaparcia ułatwiają wypróżnienie bez konieczności stosowania środków przeczyszczających. Wskutek działania rozkurczo­wego na drogi żółciowe przywracają fizjologicznie prawidłowy przepływ żółci z wątroby do dwunastnicy oraz soku trzustkowego z trzustki do dwunastnicy, regulują zaburzony proces trawienny. W sta­nach skurczowych w obrębie dróg moczowych powodują ustą­pienie bólu i zwiększenie wydalania moczu. Działając rozkurczowo na mięśniówkę małych naczyń krwionośnych: włośniczek, małych naczyń żylnych i tętniczek oraz naczyń wieńcowych serca po­lepszają obieg krwi i doprowadzenie tlenu do narządów wewnętrz­nych, mózgu, mięśnia sercowego, kończyn. Działając spazmolitycznie na drzewo oskrzelowe i na właściwy ruch nabłonka rzęskowe­go ułatwiają odkrztuszanie wydzieliny.

Działanie rozkurczowe ziół nie jest związane z określoną strukturą chemiczną. Związkami czynnymi są substancje o bardzo różnej budo­wie. Najczęściej są to olejki eteryczne i niektóre ich składniki, flawonoidy, pochodne kumaryny, saponiny i ich geniny trój terpenowe, po­nadto związki goryczowe, żywice, niektóre kwasy wielofenolowe i antrazwiązki. Szczególnie silnie działającą grupę stanowią alkaloidy: atropina, chelidonina, papaweryna, protopina, glaucyna, boldyna, winkamina, dyktamnina.

Spazmolityki przewodu pokarmowego. Liczne i różnorodne są przyczyny wywołujące gwałtowny lub wolniej narastający skurcz mię­śni gładkich jelit, a niekiedy żołądka. Zwykle spowodowane jest to błędami żywieniowymi, związkami toksycznymi, atonią jelit (u osób starszych i rekonwalescentów) oraz zmianami organicznymi. Zależnie od stopnia nasilenia i czasu trwania skurczu stosuje się odpowiednie leki roślinne. Ostry ból wywołany kolką ustępuje pod działaniem ziół zawierających atropinę, takich jak liść pokrzyku, bielunia, lulka oraz odpowiednich z nich wyciągów. Stosuje się również wyizolowane alkaloidy: atropinę i skopolaminę oraz preparaty Scopolan i Spasticol. Silne działanie rozkurczowe wywiera też papaweryna, al­kaloid występujący w soku mlecznym makówek. Nieco słabiej działa chelidonina, alkaloid otrzymywany z soku mlecznego glistnika.

Inną grupę stanowią surowce roślinne, których działanie rozkurczo­we zależy od zespołu związków chemicznych wykazujących działanie synergetyczne. Charakterystyczną ich cechą jest swoisty „amfotropizm”, czyli zdolność do obniżania napięcia mięśni gładkich będących w stanie nadmiernego napięcia oraz zdolność do niewielkiego wyrów­nania napięcia tych mięśni, jeśli jest ono poniżej przeciętnych potrzeb fizjologicznych. Właściwość ta, której nie mają preparaty syntetyczne, stwarza znaczny margines bezpieczeństwa w przypadku przedawkowa­nia lub osobniczej nadwrażliwości, tym bardziej że i same związki czynne nie wywołują objawów niepożądanych, poza rzadką reakcją alergiczną na olejek eteryczny. Małym dzieciom i nawet nie­mowlętom podaje się jako wiatropędne napary z kwiatu rumianku i rumianu rzymskiego, owoców anyżu, kopru ogrodowego i kminku, liści mięty pieprzowej. U młodzieży i osób dorosłych stosuje się: korzeń arcydzięgla, lukrecji i kozłka, kłącze tataraku, ziele dziu­rawca i glistnika oraz owoc kolendry i kopru włoskiego. Działanie rozkurczowe na przewód pokarmowy wywierają również: ziele krwaw­nika, hyzopu, estragonu, pięciornika gęsiego i cząbru oraz kwiat lawendy i liść melisy. Analogicznie działają przetwory z niektórych wy­mienionych roślin oraz specyfiki: Calmagina, Gastrogran i Herbogastrin i granulat Normanol.

Spazmolityki dróg żółciowych. Stany skurczowe dróg żółciowych wywołują silny ból, obniżają ich drożność, utrudniają swobodny prze­pływ żółci, są przyczyną zastoju w pęcherzyku żółciowym i sprzyjają powstawaniu kamieni żółciowych. Przywrócenie prawidłowej czynnoś­ci dróg żółciowych, zwłaszcza zwieracza bańki wątrobowo-trzustkowej, tzw. zwieracza Oddiego, ma istotne znaczenie. Zwieracz ten reguluje doprowadzenie do dwunastnicy mieszaniny żółci i płynu trzustkowego, a zaburzenia jego funkcjonowania mają wpływ na trawienie. Zwieracz Oddiego reaguje korzystnie na leki roślinne. Niektóre surowce roślin­ne działające rozkurczowo mają również właściwości żółciotwórcze. Najczęściej stosowane są następujące spazmolityki roślinne: kwiat ko­canki piaskowej i nagietka, ziele dziurawca, glistnika, bożego drzew­ka, piołunu i ruty oraz liść mięty pieprzowej. Tak samo działają nie­które przetwory, np. nalewka glistnikowa, intrakt dziurawcowy, nie­które olejki eteryczne, np. olejek miętowy, oraz preparaty: Terpichol, Raphalamid, Boldaloin, Artecholin, Cymarex, Cynarcin.

Spazmolityki dróg moczowych. Wiele ziół zawiera związki che­miczne wzmagające wydalanie moczu; większość z nich ma również właściwości rozkurczowe. Do najbardziej skutecznych należą: ziele po­łonicznika, owoc pietruszki, nalewka z owoców aminka oraz preparaty Rubinex i Amionin. Preparatami zdolnymi do rozpuszczania kamieni nerkowych są: Rubiolizyna i Debelizyna.

Działanie moczopędne ziół, będące wynikiem nie tylko ich właściwości rozkurczowych.

Spazmolityki naczyń krwionośnych. Zioła działają na naczynia krwionośne rozkurczowo za pośrednictwem zakończeń nerwowych lub bezpośrednio na mięśniówkę gładką ścian naczyń. Zwiększają prze­pływ krwi przez naczynia wieńcowe serca, przez naczynia włosowate w skórze i w narządach wewnętrznych oraz przez tętnice i żyły koń­czyn górnych i dolnych.

Na naczynia wieńcowe rozkurczowe działanie wywierają: kwiat i owoc głogu oraz nalewka i intrakt z głogu. Znane są też pre­paraty z głogu, standaryzowane na zawartość flawonoidów, skuteczne w dusznicy bolesnej i sercu starczym. Analogicznie działa nalewka z owoców aminka egipskiego, wyizolowany z nich furanochromon kelina, zespoły flawonoidów z owoców pasternaku i marchwi, a także pre­paraty Kelicardin i Theopaverin.

Na naczynia włosowate w skórze działają rozszerzająco stosowane zewnętrznie: nasiona gorczycy czarnej, korzeń chrzanu, owoce pieprzowca oraz mazidło pieprzowcowe: Capsiplex, Capsigel. Bardziej łagodnie działają niektóre zioła i olejki eteryczne stosowane do kąpieli: kwiat wrzosu i lawendy, liść rozmarynu i szałwii, owoc ko­lendry, ziele macierzanki, tymianku i krwawnika oraz olejki — ty­miankowy, sosnowy, szałwiowy, lawendowy, koprowy.

Na naczynia mózgowe działanie rozszerzające wywierają: al­kaloid winkamina otrzymywany z ziela barwinka pospolitego, papawe­ryna — alkaloid zawarty w makówkach oraz biflawonoidy z liści Ginko biloba.

Obwodowe naczynia krwionośne rozkurczają się pod wpływem przetworów z nasion i owoców kasztanowca, zawierających flawonoidy i saponiny, ziela marzanki wonnej, korzenia kozłka lekar­skiego i ziela nostrzyka – zawierającego związki kumarynowe (antywitamina K), które działają również na naczynia limfatyczne i obieg chłonki.

Spazmolityki oskrzeli. Rozkurczowo działające leki roślinne zmniejszają ból spowodowany stanem spastycznym drzewa oskrzelowe­go, łagodzą uczucie duszności oraz wzmagają działanie preparatów wykrztuśnych. Do najbardziej aktywnych środków rozszerzających oskrzela podawanych doustnie należą: papaweryna, glaucyna (alka­loid z ziela siwca żółtego), nalewka z owoców aminka egipskiego i fu­ranochromon kelina znajdujący się w preparacie Kelastmin, efedryna (alkaloid z ziela przęśli). Do inhalacji i balsamów do wcierania w gór­ną część klatki piersiowej stosowane są olejki eteryczne: eukaliptuso­wy, lawendowy, koprowy, tymiankowy, sosnowy oraz kamfora. Olejki te działają również bakteriobójczo i sekretolitycznie. Podobnie działa­ją papierosy Astmosan, preparaty Astmin i Passispasmin.

Spazmolityki macicy. W bolesnym miesiączkowaniu, zwłaszcza w bólach krzyża i podbrzusza, stosuje się pomocniczo liść ruty, intrakt ze świeżych liści ruty, płynny wyciąg z kory kaliny śliwolistnej oraz napary z następujących surowców (w różnych zestawieniach): kwiat rumianku i nagietka, ziele pięciornika gęsiego i krwawnika oraz korzeń kozłka.

Działanie uspokajające

Spośród roślin leczniczych działanie takie wywierają rośliny zawie­rające związki wpływające bezpośrednio na ośrodkowy układ nerwo­wy. Tłumią one przekazywanie i rozprzestrzenianie się impulsów wy­wołujących stan pobudzenia psychicznego i zakłócających równowagę między bodźcami wychodzącymi z receptorów a odbieranymi przez efektory. Tego rodzaju właściwości mają związki chemiczne o różnej budowie, np. chmielowe kwasy goryczowe, skopolamina, alkaloidy rauwolfii i sporyszu, niektóre składniki olejków eterycznych; silnie narkotycznie działa morfina i jej modyfikowane pochodne oraz opium.

Korzeń kozłka lekarskiego. Surowiec ten jest najczęściej stoso­wany w lecznictwie i w praktyce domowej. Zawiera mieszaninę związ­ków zwanych walepotriatami, które działają uspokajająco w sposób zbliżony do leków neuroleptycznych, lecz rzadziej wywołują reakcje niepożądane. Takie same właściwości mają wyciągi alkoholo­we: intrakt ze świeżego korzenia kozłka oraz nalewki spirytusowe i na eterze. Korzeń kozłka jest jednym z najpopularniejszych surowców roślinnych na świecie i wchodzi w skład następujących preparatów: Neocardina, Neospasmina, Nervosol, Valupol, mieszanka ziołowa Nervosan i granulat Nervogran.

Korzeń rauwolfii zawiera liczne alkaloidy, m.in. działające uspokaja­jąco: rezerpinę, dezerpidynę i rescynaminę. Surowiec ten stosuje się w postaci sproszkowanej, wyciągów alkoholowych, mieszaniny oczyszczo­nych alkaloidów oraz izolowanego głównego związku rezerpiny w nastę­pujących preparatach: Raupasil, Raudiazin, Retiazid, Serpasil.

Szyszki chmielowe. Na swej powierzchni zawierają gruczoły olej­kowe, które po otarciu z szyszek tworzą lepką masę zwaną lupuli­ną. Zawierają one olejek eteryczny z dużą ilością żywic i tzw. gory­czy chmielowych o właściwościach uspokajających. Lupulina odzna­cza się dużą skutecznością i długotrwałym działaniem.

Inne surowce roślinne. Działanie uspokajające wywierają: kłącze tataraku, ziele dziurawca, ziele serdecznika, liść melisy, liść bobrka trójlistkowego, kwiat maku polnego, ziele pasyflory, liść ruty, kwiat lipowy, oraz przetwory i preparaty: nalewka tatarakowa, intrakt dziurawcowy i sok dziurawcowy, intrakt z ruty, Passispasmin. Wymienio­ne surowce roślinne można stosować doustnie w postaci naparów lub odwarów oraz do kąpieli uspokajających, gdyż znajdujące się w nich związki czynne są resorbowane przez skórę.

Zioła działające obwodowo, głównie rozkurczowo, mają również właściwości uspokajające. Należy tutaj: korzeń arcydzięgla, ziele glistnika, kwiat głogu, owoc kopru włoskiego, kwiat lawendy, liść rozmarynu. Także zioła .działające osłaniająco, nasercowo, przeciwkaszlowo lub przeciwgorączkowo wywierają w pewnym stop­niu efekt uspokajający.

Rośliny lecznicze w kraju i na świecie

Spośród 400000 gatunków roślin wyższych na kuli ziemskiej ok. 20000 gatunków uznano za lecznicze, ale tylko ok. 1900 ma większe znaczenie i jest wymienionych w oficjalnych dokumentach różnych krajów oraz znajduje się w obrocie handlowym. W Polsce występuje ok. 400 gatunków roślin traktowanych jako lecznicze, lecz zbiera się ze stanu naturalnego zaledwie ok. 100 gatunków, przeznaczonych do bezpośredniej sprzedaży, do przerobu i na eksport. Około 60 gatunków jest uprawianych, w tym większość pochodzenia zagranicznego. Ilości wagowe surowców roślinnych pozyskiwanych z upraw przekraczają 25000 ton i są 5-6 razy wyższe od ilości pozyskiwanych ze stanu naturalnego.

Leki ziołowe powinny odpowiadać ustalonym normom zawartości podstawowych związków czynnych w surowcach leczniczych, w sa­mych preparatach oraz w specyfikach ziołowych w celu zapewnienia dostatecznie równomiernego działania.

Fizjologicznie czynne związki nie są równomiernie roz­mieszczone we wszystkich częściach rośliny. Do celów leczniczych sto­suje się te części roślin, w których związków tych jest najwięcej. Nie­kiedy nagromadzenie związków chemicznych w różnych częściach roś­liny jest tak zróżnicowane, że każdą z nich można uznać za osobny surowiec o takim samym lub odmiennym zastosowaniu leczniczym. Większość roślin dostarcza tylko jednego surowca, ale np. kasztano­wiec zwyczajny aż cztery jego rodzaje (liście, kwiaty, owoce, kora), zaś głóg dwa rodzaje (kwiaty, owoce). Z tych względów działanie lecz­nicze roślin podzielono na grupy według właściwości farmakologicz­nych (i leczniczych) poszczególnych surowców roślinnych, a nie sa­mych roślin.

Ziołolecznictwo w nowoczesnej medycynie

W końcu XIX i w początkach XX w. ziołolecznictwo było zaledwie tolerowane przez medycynę oficjalną, posługującą się głównie lekami otrzymywanymi syntetycznie. Z upływem lat, wobec rozwoju badań fitochemicznych, badań składu chemicznego roślin i znacznego w tej dziedzinie postępu, równolegle z postępem wiedzy i w dziedzinie synte­zy chemicznej, nastąpiła zmiana. Obecnie nowoczesna medycyna sto­suje wiele leków pochodzenia roślinnego lub, ujmując szerzej, pocho­dzenia naturalnego. Współczesne lecznictwo w większym stopniu sto­suje leki naturalne i modyfikowane niż leki ściśle syntetyczne. W ze­stawie leków znalazły się: wyodrębnione z roślin związki chemiczne, związki wytwarzane przez drobnoustroje, np. antybiotyki, leki półsyn­tetyczne lub modyfikowane, wiele oczyszczonych mieszanin związków roślinnych, płynne i stałe wyciągi roślinne, olejki eteryczne, gotowe mieszanki ziołowe, granulaty lub suche wyciągi rozpuszczalne w wodzie; ponadto specyfiki i preparaty jednorodne zawierające tylko składniki roślinne, jak również mieszane z dodatkiem związków synte­tycznych lub pochodzenia zwierzęcego, a nawet homeopatycznych. Dwa najczęściej stosowane leki: tj. polopiryna, czyli kwas acetylosali­cylowy, oraz witamina C, czyli kwas askorbinowy, to leki pochodze­nia roślinnego.

Współczesne lecznictwo dysponując licznymi preparatami natural­nymi zobowiązane jest do ich racjonalnego stosowania i umiejętnego łączenia z lekami syntetycznymi i chemioterapeutykami. Charaktery­styczną cechą większości leków roślinnych jest ich powolne działanie oraz małe prawdopodobieństwo wywołania objawów niepożądanych. Wyjątek stanowią leki otrzymywa­ne z nielicznych roślin silnie toksycznych, zawierające alkaloidy lub glikozydy, np. sporysz, naparstnica, tojad, zimowit. Ponadto leki roś­linne cechuje synergizm między składnikami zawartymi w wycią­gach roślinnych oraz synergetyczna aktywność we współdziałaniu z wieloma równolegle stosowanymi lekami syntetycznymi, dobra resorpcja związków czynnych w przewodzie pokarmowym oraz duża rozpię­tość terapeutyczna, tzn. duża różnica między dawką działającą a daw­ką trującą.

Naukowo udowodniono skuteczność ziołolecznictwa w wielu choro­bach, nawet o nieustalonej do dziś etiologii. Leki roślinne są z powo­dzeniem stosowane w wielu jednostkach chorobowych, zwłaszcza u osób w wieku podeszłym, rekonwalescentów, dzieci, kobiet ciężarnych i karmiących.

Leki roślinne są stosowane jako:

  1. leki podstawowe, choć nie wyłącznie, np. w osłabieniu mię­śnia sercowego i spowodowanej tym zastoinowej niewydolności krąże­nia, w zaburzeniach rytmu serca, w bielactwie i in.;
  2. leki pomocnicze w licznych chorobach, np. w przewlekłych chorobach nerek i wątroby, w stanach po wirusowym zapaleniu wą­troby, w nieżytach jelit i żołądka, w miażdżycy, w niektórych choro­bach narządów ruchu, chorobach skóry;
  3. leki uzupełniające działanie środków syntetycznych i chemioterapeutyków, np. w gruźlicy, mało zaawansowanej cukrzycy, w niektórych chorobach neurologicznych;
  4. leki działające synergetycznie, tj. współdziałające z preparatami hormonalnymi i innymi, np. w klimakterium, cisawicy, przeroście gruczołu krokowego;
  5. leki przemienne, stosowane wówczas, gdy wymagana jest czasowa przerwa w podawaniu preparatów pochodzenia syntetyczne­go, np. w łuszczycy;
  6. leki ochronne, podawane równolegle z lekami syntetycznymi i antybiotykami, zmniejszające lub nawet całkowicie znoszące ich szkodliwe działanie na wątrobę i układ moczowy.

Wiadomości ogólne

Gromadzone przez wiele wieków wiadomości o roślinach i ich właś­ciwościach pokarmowych, paszowych, leczniczych, trujących i innych zostały spisane, tworząc pierwsze źródła syntetycznie ujętej wiedzy przekazywanej ustnie przez pokolenia. Najstarszymi księgami o lecz­niczych właściwościach roślin są księgi chińskie i indyjskie, papirusy egipskie i wreszcie dzieło ojca medycyny — Hipokratesa. Wysoka cywilizacja starożytnych Greków i Rzymian ma swe odbicie w bezcennych dzisiaj księgach Teofrasta z Eresos, Dioskuridesa Pedianosa, Pliniusza Starszego, Galena, w których zawarta została cała ówczesna wiedza o roślinach leczniczych, oparta na empirycznych dociekaniach tysięcy pokoleń. Późniejszy okres to stopniowe uzupełnia­nie tej wiedzy nowymi obserwacjami aż do początku XIX w., gdy za­częto izolować z roślin czyste związki chemiczne oraz poznawać ich właściwości farmakologiczne. Odtąd przez lecznicze działanie roślin rozumie się obecność w nich ściśle zdefiniowanych substancji che­micznych, mających określoną budowę i związane z nią działanie fiz­jologiczne.

Po 1950 r. niezwykły rozwój badań wzbogacił niepomiernie wiedzę o roślinach leczniczych, a jednocześnie potwierdził niemal bezbłędność obserwacji empirycznych. Obecny stan wielokierunkowych, nowoczes­nych badań roślin leczniczych prowadzi do bardziej racjonalnego ich wykorzystania we współczesnej medycynie, zwłaszcza że patronuje te­mu Światowa Organizacja Zdrowia.

Za roślinę leczniczą uważa się każdą roślinę użytą przez czło­wieka lub zwierzę, w dowolnej postaci i w jakikolwiek sposób, która wywiera określone działanie farmakologiczne. Pojęciem surowca roślinnego określa się dowolną część rośliny używaną do celów leczniczych, natomiast lekiem roślinnym mogą być, oprócz sa­mego surowca, wyciągi płynne lub suche z surowca albo też izolowane czyste związki chemiczne. Lek roślinny, w zależności od przeznacze­nia, ma różne postacie farmaceutyczne. Najczęściej stoso­wanymi zewnętrznie postaciami leku są maści, emulsje, kremy, okłady, wyciągi olejowe, wyciągi wodne, mazidła, balsamy. Do wewnętrznego użytku służą wyciągi płynne i suche, granulaty zio­łowe, syropy i inne. Sposoby przyrządzania poszczególnych postaci leków są podane w farmakopeach i innych opracowaniach specjali­stycznych.

Ziołolecznictwo, zwane też od XIX w. fitoterapią, polega na stosowaniu roślinnych środków w celach leczniczych. W początko­wym okresie ziołolecznictwo posługiwało się wyłącznie prostymi wy­ciągami wodnymi lub alkoholowymi. W miarę postępu technologii farmaceutycznej wprowadzono również inne formy leków, stosowane tak­że dla preparatów syntetycznych. Zestaw leków pochodzenia roślinne­go powiększał się stopniowo o specyfiki zawierające wiele związków roślinnych, standaryzowanych analitycznie i farmakologicznie. Im wyższy jest poziom naukowy i technologiczny przemysłu farmaceu­tycznego w danym kraju, tym więcej jest złożonych, standaryzowanych specyfików w najbardziej nowoczesnych postaciach. W lecznic­twie współczesnym stosowane są preparaty zawierające, oprócz sub­stancji roślinnych, również związki otrzymywane syntetycznie, wycią­gi z organów zwierzęcych, składniki mineralne, witaminy i in. Sugeru­je się, aby tego rodzaju preparaty, jeśli ilość składników roślinnych i ich wartość terapeutyczna przewyższają pozostałe komponenty, zali­czać do leków roślinnych.

Równolegle z fitoterapią powstał w tym samym czasie w Niemczech pokrewny rodzaj lecznictwa zwany homeopatią. Zasadą w niej jest similia similibus curantur — podobne leczy się podob­nym. Homeopatia posługuje się wieloma prostymi preparatami ze świata roślinnego, zwierzęcego i nieorganicznego, zwykle w dużych lub bardzo dużych rozcieńczeniach. Zwolennicy tego kierunku lecze­nia, szczególnie liczni w Niemczech, Francji, .Szwajcarii i we Wło­szech, mają do dyspozycji wiele wartościowych preparatów i specyfi­ków produkowanych przez krajowy przemysł.