Zastosowanie nowego leku u człowieka

Po zakwalifikowaniu, w wyniku badań doświadczalnych, nowego związku chemicznego jako potencjalnego leku, następuje moment po­dania go po raz pierwszy człowiekowi. Od wyniku obserwacji efektów działania tego spodziewanego leku u człowieka zależy decyzja, czy zo­stanie on uznany za lek i wprowadzony do lecznictwa. Obserwacje działania nowego potencjalnego leku u człowieka odbywają się w czterech kolejnych fazach.

  • Faza I — obserwacje wstępne u zdrowych ludzi

Obserwacji zostaje poddanych 8-10 zdrowych, młodych mężczyzn, którzy wyrażą dobrowolnie zgodę po szczegółowym poinformowaniu o celu obserwacji i ewentualnych niebezpieczeństwach związanych z po­daniem nowego potencjalnego leku. Nowy związek podaje się w bar­dzo małej dawce, bezpiecznej, obliczonej na podstawie wyników badań na zwierzętach, zwykle nie wystarczającej do celów leczniczych. Nie sposób bowiem przewidzieć na podstawie najstaranniej wykonanych badań na zwierzętach nieoczekiwanych, niekorzystnych reakcji na no­wy potencjalny lek, ze względu na ogromne różnice gatunkowe pomię­dzy zwierzętami doświadczalnymi i człowiekiem.

Istotą fazy I jest zbadanie ogólnej reakcji człowieka na zastoso­wany lek, ze szczególnym zwróceniem uwagi na odczyny niepożądane lub szkodliwe. W tej fazie bada się też stężenie potencjalnego leku w osoczu, czas utrzymywania się jego na najwyższym poziomie i szyb­kość jego wydalania z moczem. Gdy nie stwierdza się przeciwwskazań klinicznych, przechodzi się do następnej obserwacji.

  • Faza II — obserwacje wstępne u chorych ludzi

Obserwacje przeprowadza się w trzech różnych ośrodkach, w każ­dym co najmniej u 10 chorych. Potencjalny lek stosuje się u osób cier­piących na chorobę, w której powinien on wykazać właściwości lecz­nicze, w stopniowo wzrastających dawkach, w celu określenia dawki leczniczej. Dokonuje się obserwacji wpływu poszczególnych dawek le­ku na nasilenie objawów chorobowych oraz notuje ewentualne objawy niepożądane.

W fazie II prowadzi się także badania stężenia leku w osoczu i szyb­kości jego wydalania.

Badania fazy II prowadzone są również na ochotnikach, poinformo­wanych o celu i ryzyku badań (z wyjątkiem więźniów i pensjonariuszy domów opieki).

  • Faza III — obserwacje właściwe, kontrolowane badania kliniczne

Gdy badania fazy II wykażą wartości potencjalnego leku, jest on poddany badaniom obiektywnym, a efekty jego działania zostają po­równane z efektami znanego już leku działającego podobnie.

Badania fazy III wykonuje się w 3 —4 różnych wysoko wyspecjalizo­wanych ośrodkach klinicznych, w każdym co najmniej u 30 chorych. Badania te mogą być prowadzone wyłącznie przez lekarzy specjalistów w danej dyscyplinie klinicznej wespół z farmakologami klinicznymi po uzyskaniu zezwolenia przez komitet etyczny ośrodka klinicznego. Członkami tego komitetu wybiera się specjalistów o uznanym autory­tecie naukowym i moralnym.

Z badań fazy III wyklucza się kobiety ciężarne, kobiety w okresie płodności, alkoholików, osoby uzależnione od leków, upośledzone umysłowo.

Chorzy w czasie badań powinni znajdować się w podobnych warun­kach, otrzymywać podobną dietę, nie zażywać innych leków, a jeżeli to konieczne, te same leki w podobnych dawkach, nie palić tytoniu i nie pić alkoholu. Chorzy są poinformowani o celu, sposobach i ryzyku badań i muszą na nie dobrowolnie wyrazić zgodę. Zgodę tę mogą cof­nąć przed zakończeniem planowanych obserwacji.

Założenia kontrolowanych badań klinicznych. Do badań są kwalifikowani chorzy w podobnym wieku i podobnej fazie i nasileniu określonej choroby. Po uzyskaniu ich zgody chorzy są dobierani loso­wo do grupy leczonej nowym lekiem i do grupy leczonej znanym już lekiem, który w tym wypadku jest zastosowany jako referencyjny lek standardowy.

Przed rozpoczęciem badań lekarz, który je będzie prowadził, musi ściśle zaplanować jednakowe kryteria oceny obydwu leków. Dokład­nie zatem ustala listę objawów chorobowych, które będzie zgłaszał chory i metodę ich pomiaru. Następnie listę objawów chorobowych, które będzie stwierdzał sam lekarz i sposoby ich mierzenia oraz listę badań laboratoryjnych instrumentalnych i biochemicznych. Dokonuje również wyboru metod oceny statystycznej.

Zaplanowanie badań jest niezwykle ważne, wymaga bowiem prze­myślenia wszystkich szczegółów tak, aby uzyskane wyniki badań po­równawczych dwu leków, nowego i standardowego, dały się porównać i przyniosły obiektywną odpowiedź, który z tych leków jest lepszy.

Metoda podwójnie ślepej próby. Metoda ta jest stosowana w celu uniknięcia błędów wynikających z subiektywizmu lekarza prowadzą­cego badania III fazy. Polega ona na tym, że przed zakończeniem ba­dań ani lekarz prowadzący badania, ani chory nie wiedzą, czy w da­nym momencie chory otrzymuje lek nowy (NN) czy też lek standardo­wy (ST). Informację tę ma na bieżąco tylko lekarz bezpośrednio opie­kujący się chorym. Gdy zauważa, że nastąpiła wyraźna niekorzystna zmiana w przebiegu choroby i dalsze prowadzenie próby może być dla chorego nie wskazane, przerywa próbę.

Podwójnie ślepej próby nie wolno stosować u chorych z cięż­kimi zakażeniami, z chorobą nowotworową oraz w ciężkim przebiegu każdej choroby zagrażającej życiu.

Placebo. W niektórych kontrolowanych badaniach klinicznych za­miast porównania nowego leku (NN) z działaniem leku standardowego (ST) porównuje się działanie NN z placebo. Słowo to pojawiło się po raz pierwszy w angielskim słowniku lekarskim w 1787 r. Słownik ten definiuje placebo jako „lek bez efektów farmakologicznych, stoso­wany w celu uspokojenia chorego i zrobienia na nim wrażenia przez pewien czas”. Placebo jest to zatem preparat farmaceutyczny (tablet­ka, drażetka, iniekcja), który nie zawiera związku czynnego biologicz­nie, ale nie różni się swoim wyglądem od preparatu zawierającego lek. Placebo poprzez wpływ na psychikę chorego może wywierać wyraźne działanie zmieniające przebieg stanu chorobowego. U niektórych osób po stosowaniu placebo opisano nawet działanie niepożądane.

Dawniej placebo stosowano wyłącznie w celach leczniczych, a obec­nie także aby uzyskać obiektywne informacje o działaniu leków. Pla­cebo stosuje się czasem jako działanie psychologiczne u chorych, któ­rych nie można w inny sposób leczyć. Placeba nie można stosować u chorych na choroby zakaźne, nowotwory i w ciężkich stanach chorobo­wych, które leczy się ogólnie przyjętymi metodami.

Etyka lekarza praktyka wymaga od niego, żeby zrobił wszyst­ko, co może zrobić w celu leczenia chorego. Etyka lekarza podejmują­cego kontrolowane badania kliniczne zobowiązuje go ponadto do zro­bienia wszystkiego, co potrafi, aby dobrze zaplanować i przeprowadzić te badania w celu uzyskania wyników stanowiących istotną wartość naukową i przynoszących korzyść chorym.

Obecnie kontrolowane badania kliniczne stanowią podstawową me­todę oceny nowych leków. Rozpowszechniły się one w ostatnim dwu­dziestoleciu.

Dopuszczenie nowego leku do powszechnego stosowania.

Gdy wyniki kontrolowanych prób klinicznych wykażą wyższość nowe­go leku od leków dotąd stosowanych, zostaje on zarejestrowany zgod­nie z obowiązującym w danym państwie prawodawstwem i dopuszczo­ny do stosowania w lecznictwie. W Polsce decyzje o dopuszczeniu no­wego leku do powszechnego stosowania lub o jego wykonaniu podej­muje Minister Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Komisja Leków skła­dająca się z przedstawicieli wszystkich specjalności lekarskich.

  • Faza IV — przedłużone obserwacje kliniczne leku

W okresie powszechnego stosowania leku w lecznictwie nadal gro­madzi się obserwacje dotyczące: objawów niepożądanych, objawów za­trucia lekiem i sposobów leczenia tego zatrucia, stosowania leku u no­worodków, dzieci i starców, bezpieczeństwa jego stosowania u kobiet ciężarnych, nowych wskazań leczniczych. Czasem po wielu latach sto­sowania dawno znanego „starego” leku odkrywa się jego nowe wska­zania terapeutyczne. Kontrolowane obserwacje leku mają istotne zna­czenie nie tylko przy poszukiwaniach nowych, silniejszych i mniej szkodliwych leków, lecz także dla wycofania z lecznictwa leków trady­cyjnie stosowanych, których obiektywna wartość nie została potwier­dzona.

Both comments and pings are currently closed.

Comments are closed.